Samantha Mugatsia als tomboy Kena in ‘Rafiki’.

Deze film werd verboden in het homofobe Kenia

Cannes: interview Wanuri Kahiu ‘Rafiki’, een verhaal over twee verliefde vrouwen, werd verboden door de Keniaanse filmkeuring. Maar door de film ontstond er discussie in het Afrikaanse land over de plek van homoseksualiteit in de samenleving. De rechter buigt zich vrijdag over het verbod.

In films was het tot voor kort met Afrikanen net zo gesteld als met homoseksuelen: het liep meestal slecht met hen af. En om dezelfde reden: filmmakers wilden ze presenteren als tragische slachtoffers.

Het aanstekelijk naïeve Rafiki (Vrienden), dat vorig jaar op het filmfestival van Cannes zijn wereldpremière beleefde, speelt in Afrika – Nairobi – en gaat over lesbische liefde. Dubbel tragisch toch? Maar tomboy Kena en femme Ziki, dochters van politieke rivalen, bieden seksisme, roddel, familieverwachtingen en kerkelijke homofobie juist dapper het hoofd.

De film is uitgegroeid tot een cause célèbre, want de Keniaanse filmkeuring verbood Rafiki vlak voor zijn rode loper in Cannes. Voorzitter Ezekiel Mutua tweette dat de film „openlijk lesbische liefde promoot” en scènes bevat die „tegen de wet, de cultuur en de morele normen van het Keniaanse volk indruisen”. Diezelfde Mutua probeerde eerder tevergeefs vloggen te verbieden. Nu speelt Rafiki een sleutelrol in een belangrijke ontwikkeling voor de hele regio: de mogelijke decriminalisering van homoseksualiteit in Kenia. Het Hooggerechtshof zou daar op 24 mei, komende vrijdag, uitspraak over doen.

Door Cannes werd Rafiki voorpaginanieuws in Kenia, een reden tot nationale trots. Regisseur Wanuri Kahiu (38) wist een rechter zelfs zover te krijgen het verbod op haar film een week op te heffen, zodat Rafiki de Keniaanse inzending naar de Oscars kon zijn. Dat werd uiteindelijk de feelgoodfilm Supa Modo, over een stervend meisje wier dorp haar doet geloven dat ze een superheld is.

Rafiki, naar het verhaal Jambula Tree van Monica Arac de Nyeko, is een LGBT-versie van Romeo en Julia – Julia en Julia? Maar regisseur Kahiu wilde geen tragedie, weigert haar hoofdpersonen – of zichzelf – tot slachtoffer te reduceren. Dat zou ook niet stroken met wat ze uitdraagt: Afrobubblegum. Een stroming die Afrika in een kleurig, sprankelend en hoopvol licht wil tonen, zegt ze in Cannes.

Kahiu: „Afrobubblegum is filmen door een lens van strijd en vreugde. We vegen conflicten niet onder het tapijt, maar er moet een kern van hoop blijven. Als het met ons steeds weer treurig of gruwelijk afloopt, geeft dat niet het ideale holistische beeld van Afrika. Waarom moet het altijd gepijnigd, stervend, triest of gebroken zijn? Volgens mij bruist Afrika van het leven, 77 procent van de bevolking is jonger dan twintig jaar.”

Dat somberen over Afrika is deels een kwestie van economie, vervolgt ze. Kahiu, afkomstig uit een vrij bevoorrecht gezin, studeerde management in Londen voordat ze zich inschreef voor een filmcursus in Los Angeles en ervaring opdeed op filmsets. Haar debuut From A Whisper – over de repercussies van Al-Qaeda’s bomaanslag op de Amerikaanse ambassade in Nairobi – viel in 2009 in de prijzen. Maar in Kenia bleek het „belachelijk moeilijk” om geld bij elkaar te vinden voor Rafiki. Ze moest met de bedelnap langs Europese fondsen, waar ngo’s vaak de toon zetten. En die willen, met de beste intenties, liefst probleemfilms over genitale mutilatie en aids, oorlog en rampspoed. Films met de collectebus in de aanslag.

Doordat LGBT-rechten in Afrika in dat kader passen, kreeg het optimistische Rafiki geld en kon Kahiu aan de slag. Homoseksualiteit is momenteel in 34 van de 54 Afrikaanse landen een misdaad. In Kenia’s buurlanden Oeganda en Tanzania staat er levenslang op, in enkele islamitische landen de doodstraf. In Kenia zet een uit de koloniale tijd stammende wet maximaal 14 jaar cel op deze ‘daad tegen de natuurlijke orde’.

Niet dat het in Kenia vaak tot vervolging kwam; men keek liever weg, zag het als iets buitenlands. Maar rond de millenniumwende deden homo-activisme én christelijk geïnspireerde homofobie hun intrede. En nu bevindt Kenia zich wellicht op een keerpunt. Voorstanders van decriminalisering mogen deze week hopen, want het huidige verbod lijkt in strijd met de liberale Keniaanse grondwet van 2010. En de magistratuur geldt als relatief onafhankelijk.

In die gespannen context was Kahiu niet verrast dat Rafiki werd verboden. Wel teleurgesteld: ze hoopte toch dat de film geschikt zou worden bevonden voor volwassenen. Het positieve open einde van Rafiki bleek het grootste struikelblok. „Een lesbische relatie mocht nog van de filmkeuring, en ook dat er intolerantie is. Maar men eiste dat de meisjes wel berouw zouden tonen en dat kijkers zouden begrijpen dat je zo niet kan en mag leven in Kenia. Dat was niet echt onze bedoeling.”

Kahiu ziet het als een groeistuip: ze acht decriminalisering van homoseksualiteit op termijn onvermijdelijk. „Kenia is een erg conservatief land dat nu pas de consequenties van zijn nieuwe grondwet begint te begrijpen, en daarvan schrikt.” De mentaliteit is nog taaier dan de wet, maar ook die is aan het schuiven. „Jongeren zien nu allerlei LGBT-personages voorbijkomen in buitenlandse films, op YouTube, Netflix, sociale media. We maken wereldwijd contact met online groepen met gelijke interesses of oriëntaties. Door internet verruimt onze blik zich erg snel, zeker in de steden.”

Lees hier de recensie van ‘Rafiki’

Rafiki speelt in dat proces een rol, aldus Kahiu. Ze formuleert behoedzaam: het is vermoedelijk nu even zaak de rechters niet te provoceren. Daarom veert ze op als ik suggereer dat haar geruchtmakende film vast illegaal gaat rouleren in Kenia. „Niet als het aan ons ligt”, zegt ze resoluut. „We gaan ons uiterste best doen dat hij niet beschikbaar is. We blokkeren hem op onlinekanalen, we verbieden distributie, vertoning of zelfs bezit. Tot de rechter Rafiki toestaat.”

Strijd en hoop: helemaal in de geest van Afobubblegum. Een stroming die de draad van het Afrofuturisme van de jaren zestig in haar ogen oppikt: een zonnig spetterende ‘black is beautiful’-esthetiek gecombineerd met rotsvast geloof in Afrika als bakermat én toekomst van de mensheid. Het succes van Marvels zwartesuperheldenfilm Black Panther, die ook teruggrijpt op dat Afrofuturisme, is volgens Kahiu een voorbode van die revival. Zelf maakte zij de korte sciencefictionfilm Pumzi en ze werkt nu aan de speelfilm Rustie, waarin een verkeersrobot valt voor een mens. Het continent zal technologie koppelen aan ‘organische wijsheid’ en spiritualiteit, „zonder de westerse reductie van alles tot binaire opposities”. Kahiu: „Maar het is vooral positief dat (regisseurs als) Ryan Coogler en Jordan Peele nu bewijzen dat je zwarte mensen ook achter de camera kan zetten, en dat films met zwarte acteurs de wereld wel degelijk boeien.”