Rutte versus Baudet: de oude truc van de politieke tweestrijd

Debat VVD en FVD stuwen elkaar op in de Europese verkiezingsstrijd. Tweestrijd is politiek goud waard.

Mark Rutte tijdens het Debat van het Zuiden.
Mark Rutte tijdens het Debat van het Zuiden. Foto ANP / Martijn Beekman

Twee politici die geen lijsttrekkers zijn voor de Europese Verkiezingen, Mark Rutte en Thierry Baudet, domineren de campagne met een onderwerp waar die verkiezingen niet over gaan: Nexit. Of, en daar gaan de verkiezingen al helemáál niet over, over Thierry Baudet zelf – en wat het betekent voor Nederland als zijn partij wint.

Er was een ‘aanval’, nu is er een ‘tweestrijd’, met als hoogtepunt een tv-debat bij Pauw op woensdagavond, de avond voor de verkiezingen. Het is niet zeker dat die oorlogsbeeldspraak van media en politici nog wel nodig was om de aandacht te wekken. De harde kritiek van VVD-leider Mark Rutte op Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet („fröbelende kamergeleerde”) en Ruttes oproep tot een één-op-één-debat was duidelijk genoeg.

Partijen die hieronder lijden, denk aan CDA, D66, PVV, weten dat er even niks tegen te doen is – het gaat nu niet meer om hen. En natuurlijk oefenen de 12 Europese lijsttrekkers voor hun optreden van woensdagavond, live bij de NOS – over arbeidsmigratie, vluchtelingen, klimaat, landbouw, de bevoegdheden van de Europese Unie. Maar meer dan het voorprogramma voor de uitzending bij Pauw later op de avond vanuit cultureel centrum de Rode Hoed, met Rutte en Baudet, zal hun debat vermoedelijk niet worden.

Met hun eigen debat op NPO1 hebben Rutte en Baudet de Europese verkiezingen versmald tot een keuze tussen twee partijen, VVD en FVD. Inhoudelijk is de keuze helemaal versimpeld: FVD wil een Nexit, Nederland uit de Europese Unie. De VVD niet.

De truc van één vijand

Als de laatste peilingen kloppen, zullen de 26 Nederlandse zetels in het Europees Parlement worden verdeeld over elf partijen. VVD en FVD zijn koplopers, maar het verschil met PvdA, GroenLinks en D66 is klein: circa één zetel. Met hulp van de publieke omroep hebben VVD en FVD een oude truc ingezet, waarbij ze allebei belang hebben: creëer één vijand en stel daar je campagne op in. Partijstrategen weten: media én kiezers trappen altijd in de truc van de ‘tweestrijd’.

In het verleden ontstond zo’n dynamiek vanzelf: de KVP tegen de PvdA tot in de jaren zeventig, en het CDA tegen de PvdA in de jaren tachtig. Hoe dichter de verkiezingsdag naderde, des te minder aandacht kregen andere partijen. Maar de Nederlandse politiek is de laatste jaren sterk versnipperd. De grote middenpartijen van weleer hebben moeite zich te onderscheiden in een campagne waar ook veel andere politieke partijen min of meer even groot zijn. En dus houden ze graag het beeld van een tweegevecht overeind. CDA en PvdA deden het in de jaren van Jan Peter Balkenende en Wouter Bos. Ze richtten zich alleen maar op elkaar, waardoor de illusie kon ontstaan dat er maar twee partijen meededen.

Mark Rutte in debat met toenmalig PvdA-fractievoorzitter Diederik Samsom bij Nieuwsuur in 2012. Foto Robin Utrecht/ANP

Mark Rutte keek in 2006 de kunst af van die twee partijen. Hij was bij de gemeenteraadsverkiezingen dat jaar campagneleider van de VVD, die achter lag op CDA en PvdA. Toen kozen de liberalen alleen de PvdA als tegenstander. „Een rode jurk komt goed tot zijn recht naast een zwarte smoking”, zei Rutte in die tijd. Bij die verkiezingen lukte het niet om de plek van het CDA in te nemen. Vier jaar later werd de VVD wel de grootste partij.

Hans Maarten van den Brink vraagt zich waarom de NPO Rutte en Baudet zomaar een podium gaf

Sindsdien gebruikt Rutte de truc vaak. In de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 richtte Rutte zich eerst op Emile Roemer (SP). Maar toen Roemer fouten begon te maken, verlegde hij de aandacht naar Diederik Samsom (PvdA). Die nam de uitnodiging voor een tweestrijd enthousiast aan, waarna VVD (41 zetels) en PvdA (38 zetels) allebei profiteerden. De SP (15 zetels) kwam er niet meer tussen.

Rechts tegen rechts

De tweestrijd met Forum voor Democratie is anders dan voorheen. Want FVD is net als de VVD een rechtse partij. Rutte negeerde Baudet zo lang mogelijk, maar zijn partij heeft nu de inschatting gemaakt dat bij deze verkiezingen hét grote verschil nog groter kan worden gemaakt door een één-op-één-debat: Nexit versus in de EU blijven. Zeker nu bij Forum voor Democratie Henk Otten, die tegen een Nexit is, niet meer meetelt.

Rutte zal proberen om Baudet voor televisiekijkend Nederland neer te zetten als iemand die de veiligheid en welvaart in gevaar brengt. Hij kan een essay gebruiken dat Baudet deze week publiceerde in het conservatieve Amerikaanse tijdschrift American Affairs. Baudet richt zich in dat stuk tegen individualisme, en schrijft over het recht op abortus en euthanasie: „Tegenwoordig kan zelfs nieuw leven (in de baarmoeder) worden gedood om de vrijheid van het individu niet te verstoren. In Nederland (waar ik woon) wordt zelfmoord vergemakkelijkt, zodat het individu ook hier geen beperkingen, zoals de plicht om voor je ouders te zorgen, krijgt opgelegd.”

Rutte neemt een gok met Baudet als uitverkoren tegenstander. Hij verwacht niet zozeer Baudets aanhangers te overtuigen, maar probeert kiezers achter zich te krijgen van andere partijen. Ook Baudet kan ervan profiteren: hij krijgt een nog groter podium dan bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart. Rutte weet dat - hij maakt de FVD groter. Maar hoopt dat zijn VVD het nét wat beter doet.

Het gedachtengoed van Thierry Baudet: ‘Verboden’ ideeën trekken hem aan

Correctie (20 mei 2019): Aanvankelijk was gemeld dat Mark Rutte en Thierry Baudet niet verkiesbaar zijn voor de Europese Verkiezingen. Omdat Thierry Baudet lijstduwer is voor FVD is dat veranderd in dat ze geen lijsttrekker zijn.