Opinie

    • Tommy Wieringa

Stokslagen

Aan het Amsterdamse Rapenburg staat een bord waarop een vrouw in nikab is afgebeeld. Eronder staat het woord afval. Verwarring. Toen ik beter keek, zag ik dat boven het woord afval geen vrouw in nikab stond, maar een zwarte vuilniszak. Hier mocht je, zei het felgele bord, afval deponeren, vermoedelijk tijdelijk. Een wakkere Amsterdammer had een strook tape horizontaal op de vuilniszak geplakt, daar twee oogjes op getekend en er zo een vrouw in nikab van gemaakt. Het was een effectieve ingreep, ik was er in gelopen. De tape zat bijna drie meter hoog, ik kon er niet bij; het moest een lange Amsterdammer zijn geweest, of anders misschien twee kleintjes.

In Nederland dragen zo’n honderd- tot tweehonderdvijftig vrouwen een boerka of nikab, de kans was groot dat de lolbroek er zelf nog nooit een had gezien. Niettemin: afval. Geen goedmoedig grapje maar een mensbeeld.

In Enschede zagen we vorige week het effect van zo’n mensbeeld. Een burenruzie in de volkswijk Dolphia ontaardde in een volksgericht. Volgens dagblad Tubantia was het een uit de hand gelopen ruzie tussen buurtkinderen en de kinderen van een Syrisch vluchtelingengezin. Ook ging in de wijk het gerucht dat de Syrische vader ‘een kind iets zou hebben aangedaan’. Daarop trok een groep vijftien tot twintig autochtone Enschedeërs naar het huis van de vluchtelingen, haalde de ouders naar buiten en tuigde hen op straat af. De kinderen zagen hoe hun ouders met stokken werden geslagen; de massa was aanklager, rechter en beul ineen.

Van vatbommen in Aleppo naar stokslagen in Enschede was maar een kleine stap.

Hoe gaat zoiets. Er is een overtreding tegen de orde, er is een gekrenkte menigte, er is een heilige woede die wil ontaarden in een gerechtvaardigde wraak. In collectieve kwade trouw verzameld trekt de meute op naar het voorwerp van haar razernij, op zoek naar geweld. Voor waarheidsvinding, voor objectiviteit of discussie is geen plaats meer, er is alleen nog maar wraaklust die bevredigd wil worden.

In zijn boek ‘De zondebok’ ontleedt René Girard het universele model van zulke vervolgingsprocessen. In een maatschappelijke crisis (vroeger veroorzaakt door epidemieën en hongersnoden, tegenwoordig door migratieproblematiek en sociale ontbinding) wordt de noodzaak gevoeld voor dat ongeluk een schuldige aan te wijzen. De schuldige openbaart zich door de schending van een taboe. Girard onderscheidt een aantal van zulke schendingen: religieuze misdrijven zoals de ontheiliging van hosties, seksuele misdrijven als sodomie, en geweld tegen zwakke, niet-weerbare wezens, kinderen in het bijzonder.

Wie afwijkt van de norm, loopt het grootste gevaar vervolgd te worden, zodat de wraak van de oudheid tot nu vrijwel altijd Joden, gebrekkigen, kleurlingen en vreemdelingen treft. ‘De vervolgers zijn er altijd van overtuigd dat een klein aantal individuen, of zelfs een enkeling, voor de gemeenschap als geheel schadelijk kan worden, niettegenstaande zijn betrekkelijke zwakte’, schrijft Girard. En: ‘Hoe meer slachtofferkenmerken een mens bezit, des te grotere kans loopt hij de banbliksem naar zich toe te trekken.’

Toen Volkskrant-journalist Mac van Dinther deze week naar de Enschedese wijk afreisde, tekende hij uit de mond van een overbuurvrouw op: ‘Het zijn goede mensen. Maar ze zijn toch anders dan wij. En ze moeten niet aan onze kinderen komen.’ De overbuurvrouw bracht zo het model van Girard helder aan het licht: het Syrische vluchtelingengezin week af van de norm (‘anders dan wij’) en schond het taboe (‘ze moeten van onze kinderen afblijven’). Ze hebben kortom hun noodlot over zichzelf afgeroepen door anders te zijn dan de rest en tegen de lokale zeden in te gaan. Het gezin heeft intussen de wijk verlaten.

In Dolphia werd bij de laatste verkiezingen Forum de grootste partij, gevolgd door de PVV, partijen die garen spinnen bij een permanente crisis. De kopvoddentaks wijst op de inferioriteit van de nieuwkomer, ‘onze boreale wereld’ benadrukt de superioriteit van de blanke Europeaan. Wilders en Baudet roepen niet direct op tot geweld, maar scheppen een sfeer waarin geweld tegen een zogenaamd inferieure minderheid wordt vergoelijkt, en de geesten worden rijpgemaakt voor uitdrijving.

Tommy Wieringa schrijft elke week een column op deze plaats.