Nachtelijk concert van zangvogel met klarinet

Berlijn De Duitse hoofdstad is populair bij nachtegalen. Een klarinettist geeft ’s nachts een mens-vogelconcert.

Zingende nachtegaal (luscinia megarhynchos).
Zingende nachtegaal (luscinia megarhynchos). Foto’s Istock

Het is aardedonker als David Rothenberg, klarinet in zijn rugzak, even na middernacht Volkspark Hasenheide in Berlijn binnenwandelt. Onder het dichte loof klinken alleen de voetstappen van Rothenberg en acht vrienden en toehoorders die met hem meelopen.

Te horen is er verder niets. Laat staan het gezang van een nachtegaal, waar deze kleine nachtelijke expeditie naar op zoek is. Maar Rothenberg, die sinds 2014 jaarlijks naar Berlijn komt om samen met nachtegalen te musiceren, beent vastberaden verder en verder het donkere park in. Hij weet waar hij zijn muzikale partner kan vinden.

Berlijnse nachtegaalparken

Midden in de drukke wereldstad Berlijn zijn in deze tijd van het jaar op allerlei plaatsen nachtegalen te horen. In kleine plantsoentjes, in het grote park Tiergarten en soms zelfs langs spoorrails of in doorgaande straten als daar behalve huizen en auto’s ook wat bomen en struiken staan.

Als het donker is verheft de zangvogel, althans het mannetje, zijn wonderbaarlijke stem. Onmiskenbaar, ritmisch, helder en betoverend, niet voor niets symbool van lente en liefde.

Luister hier een audiofragment van nachtegalen in Berlijn

Soms zingen ze de hele nacht door, in de hoop, net terug van de grote trek uit Afrika, een vrouwtje te verleiden. Naar schatting tussen de 1.300 en 1.700 nachtegalenparen bouwen jaarlijks een nest in Berlijn. De stad is bij de vogels geliefd, neemt men aan, omdat er niet alleen veel groen is, maar de parken ook nogal slecht worden onderhouden. Dat geeft de nachtegaal, tussen de dode bladeren in het struikgewas, de nodige beschutting voor zijn nest.

Muzikale dialecten

Om meer inzicht te krijgen in Berlijn als ‘hoofdstad van de nachtegalen’ heeft het Natuurhistorisch Museum (Museum für Naturkunde) dit jaar een ‘burgeronderzoeksproject’ opgezet. Met een app kan iedereen die een nachtegaal hoort het gezang opnemen op zijn telefoon, waarna de muzikale patronen en ‘dialecten’ geanalyseerd worden en de locatie van de opname op een grote nachtegalenkaart van Berlijn terechtkomt.

„Het zijn geen melodieën die ze zingen”, zegt Rothenberg. „Het gezang van een nachtegaal doet eerder denken aan elektronische muziek, als van een dj die platen scratcht.” Sommige nachtegalen zouden meer dan tweehonderd muzikale patronen, oneerbiedig gezegd ‘loopjes’, in hun repertoire hebben.

Rothenberg is jazz-klarinettist, componist en hoogleraar muziek en filosofie aan New Jersey Institute of Technology. Zijn specialisme is dierengeluiden en muziek, oftewel menselijke en dierlijke muziek, en de interactie daartussen. Hij schreef er een reeks boeken over, nam cd’s op met vogels en walvissen, en deze maand kwam de documentaire Nightingales in Berlin uit, die hij samen met andere musici en de Finse filmer Ville Tanttu maakte.

In het Volkspark Hasenheide komt de maan nu af en toe achter de wolken vandaan. Rothenberg slaat een zijpaadje in en versnelt zijn pas: in de verte klinkt zachtjes tjuup-tjuup-tjuup, ie-ie-ie-ie-ie, prrrrrrr, prrrrrr, prrrr, tjuup, tjuup, ie. Aan de rand van een groot veld, onder een oude eik, houdt hij stil – hierboven, op een tak, moet de vogel zitten. Te zien is hij niet, maar te horen des te beter: scherp, zuiver en uitbundig zingt hij zijn verlangen de nacht in.

Luister hier het audiofragment met David Rothenberg

Het publiek gaat in het koele gras zitten terwijl Rothenberg zijn instrument uitpakt. Als de nachtegaal even een stilte laat vallen, improviseert de klarinettist op het thema van de vogel door. Zo ontspint zich een subtiel duet. Nu eens zetten de kristalheldere klanken van de nachtegaal de toon, dan weer nemen de fluweelzachte noten van de klarinet het over. Met grote vanzelfsprekendheid vormen mens en dier zo een dromerig akoestisch vlechtwerk.

Reageert de vogel op de geluiden van de man die in de maneschijn licht wiegend voor zich uit speelt? Of negeert het diertje de klarinet, omdat hij belangrijker zaken aan zijn hoofd heeft? Het valt niet te zeggen. Maar het levert in elk geval een unieke ervaring op. „Ik wil muziek maken”, zegt Rothenberg. „die wij als mensen alleen niet kunnen maken.”