Wat is de voetafdruk van een banaan?

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: hoe bereken je de klimaatschade van een banaan?

Bananenschepen keren vaak leeg terug.
Bananenschepen keren vaak leeg terug. Foto Wikimedia Commons

Dus liever bananen eten dan volkorenbrood? Ach, als het maar geen kaas is. 20 april bracht de Volkskrant een behartigenswaardig artikel over kaas. Kaas is het geheide eiwitalternatief van vegetariërs maar bij nader inzien, stond er, kleven aan kaas niet veel minder bezwaren dan aan vlees, aan rundvlees om precies te zijn. Kaas komt van koemelk en wie kaas eet houdt vanzelf ook de rundveecultuur in stand, inclusief slachtpartijen en uitstoot van methaan. Het werd helder uitgelegd.

Bij het artikel was een tabel geplaatst die liet zien dat bij de productie van kaas nauwelijks minder broeikasgassen vrijkomen dan bij die van vlees. Gouda 48+ kwam op 12,9 kilogram CO2-equivalenten per kilo kaas, varkensvlees op 14,3. (De uitstoot is uitgedrukt in ‘equivalenten’ om ook niet-CO2-broeikasgassen zoals methaan en lachgas mee te kunnen tellen.)

De tabel, van de website van Blonk Consultants in Gouda, liep van zware uitstoot naar minimale uitstoot. Het AW-oog bleef hangen aan de klimaatvriendelijke staart van de reeks. Die eindigde met appels en wortelen en nam direct daarboven bananen op voor 0,9 kilogram CO2-equivalent per kilo banaan en volkorenbrood voor 1,1 kg equivalent per kg. We moesten begrijpen: de aanvoer van bananen uit de tropen, 8.500 kilometer verderop, bracht minder klimaatschade toe dan het bakken van brood van tarwe uit Duitsland en Frankrijk, 600 kilometer verderop. Een beetje bezopen leek het wel.

Oneetbare schillen

Was dit wel een zuivere vergelijking? Alles aan een kilogram volkorenbrood is eetbaar, maar een kilo bananen bevat ook veel oneetbare schillen. En wát er aan bananen eetbaar is bestaat vooral uit water. De literatuur zegt dat de banaan voor 30 procent schil is en dat het eetbaar deel voor 75 procent uit water bestaat. Volkorenbrood zou 37 procent vocht bevatten. AW-onderzoek aan Chiquita-bananen kwam uit op 35 procent schil en – inderdaad – 75 procent water. Voor dat laatste was verse bananenpulp uitgesmeerd op aluminiumfolie en twee dagen op een warme kachel te drogen gezet. Drie plakken volkorenbrood verloren op die kachel binnen een dag 35 procent van hun gewicht.

Aan Blonk Consultants dus de vraag: geeft de tabel niet een verkeerd beeld? Moet je schillen en vocht niet in rekening brengen? Relateer je het klimaateffect van bananen en brood aan het drooggewicht van het eetbaar deel dan komt de banaan juist een factor 3,3 ongunstiger uit. En nog eens wat: is het niet raar om in de tabel gerede producten (direct eetbaar, zoals kaas, brood en banaan) te vergelijken met producten die nog moeten worden toebereid (zoals vlees, eieren en rijst)? De bereiding levert toch ook CO2 op?

Gebakken eieren

„Dit soort tabellen heeft zeker context nodig”, erkent een Blonk-onderzoeker. Maar de AW-aanpak noemt zij „te kort door de bocht”. Waarschijnlijk vooral omdat Blonk de bananenschillen wel degelijk weglaat en uitsluitend toebereide producten vergelijkt: gekookte rijst, gebakken eieren, gebraden vlees.

What’s your fucking problem, had de onderzoeker misschien wel willen zeggen. Het probleem is dat anderen ook klimaateffecten van bananen berekenden, het bepalen van carbon footprints is in de mode. Het MIT deed het in 2009 en 2012 voor bananen die van Midden-Amerika naar de VS werden verscheept, Chilenen deden het in 2014 voor bananen die van Ecuador naar Duitsland gingen (Science of the Total Environment) en Spanjaarden deden het in 2016 voor Ecuadoriaanse bananen die naar Spanje kwamen (Journal of Cleaner Production).

Het MIT kwam in 2012 op 1 kg CO2-equivalent per kilo verkochte banaan, de Chilenen noteerden 0,45 tot 1,04 kg CO2-e en de Spanjaarden kwamen op 1,28 kg CO2-e per kg banaan. De laagste waarde van de wat oppervlakkige Chileense studie berust op de aanname dat de bananenschepen (de reefer ships) ook weer vol beladen teruggaan naar de tropen. In de praktijk varen de reefers nagenoeg leeg terug. Belangrijk: in alle gevallen werd de CO2-productie gerelateerd aan bananen mét schil. Dat is vaste prik. Er valt aan toe te voegen dat de CO2-opgave van het MIT geldt voor een zeereis van ongeveer 3.500 km. Europa is 2,5× zo ver.

Met een truck landinwaarts

Het doornemen van Life Cycle Assessments is een genoegen apart: kijken waar de grote verschillen vandaan komen, kijken wie wát vergeet. Vol of leeg terug varen is net genoemd. Sommigen vergeten het lachgas (N2O) dat uit bemeste grond ontwijkt. Het maakt uit hoe ver je van de aanvoerhaven nog met een truck landinwaarts moet, enzovoort. Je kunt je CO2 tellen tot aan het distributiecentrum, de winkel, de consument of, zoals Blonk, tot aan de vuilverbranding. Eenduidigheid er niet.

Toch moet Blonk de rekenarij misschien nog eens nalopen, de Blonkbananen komen er zó goed af dat mensen zouden kunnen denken dat er echt geen bezwaar is tegen consumptie van tropisch fruit. En zouden de CO2-waarden van de tabel werkelijk berekend zijn voor toebereide producten? Dat wil je weten. Het kán: een sigarendoosberekening liet zien dat het voor rijst niet veel uitmaakt. Breng in gedachten 250 gram rijst (soortelijke warmte 1,55 kJ/kg.graad) aan de kook met 450 gram water (4,2 idem), neem aan dat het rendement van het gasfornuis 50 procent is en dat het nagaren maar een kwart van de kookwarmte vereist. Dan heb je 484 kJ nodig. Dat wordt geleverd door 0,0154 m3 aardgas waarbij 29 gram CO2 ontstaat. Doe dit vier maal. Dan zie je dat het koken de opgave van Blonk (2,0 CO2-e per kg rijst) verhoogt tot 2,1. Het is niet veel maar ook niet niks.

Correctie (17 mei 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat kaas een eiwitalternatief is voor vegetariërs en veganisten. Veganisten eten geen zuivelproducten, dus ook geen kaas. Dat is hierboven aangepast.