Afvallen als de snacks je om de oren vliegen

Overgewicht Overgewicht bij kinderen is een groeiend probleem. Het EMC heeft sinds een paar jaar een speciaal centrum voor onderzoek en behandeling, en dit voorjaar nam ook de gemeente maatregelen. Is er een Rotterdamse aanpak?

Foto Hollandse Hoogte
Foto Hollandse Hoogte

Ze zit met haar handen in het haar, de moeder van een jonge patiënt die zich meldde voor controle bij de kinderkliniek van het Centrum Gezond Gewicht in het Erasmus Medisch Centrum. Haar dochtertje van vier jaar is te zwaar. Dat dochtertje dartelt inmiddels vrolijk rond in de wachtkamer, hangend aan de hand van haar oudere zusje. Dik ziet ze er niet uit. Maar volgens haar moeder komt dat omdat ze nog klein is en haar kleren het kunnen verhullen. Een grafiek van het centrum voor jeugd en gezin is duidelijk: haar gewicht ten opzichte van haar lengte is te hoog, en loopt uit de pas. Het gaat richting obesitas.

Wat de oorzaak is? Genetisch, waarschijnlijk. Dat zegt de oprichter van het centrum, de kinderarts en endocrinoloog Erica van den Akker, op basis van wat de moeder haar verteld heeft. Als baby huilde haar dochter veel, behalve als ze gevoed werd. Waarschijnlijk omdat haar hongergevoel niet afnam terwijl ze toch meer dan genoeg at. „De stofwisseling van het lichaam wordt afgesteld door een soort thermostaatje. Als dat niet goed werkt, neemt het hongergevoel niet af.”

Omdat overgewicht een toenemend probleem vormt, richtte Van de Akker vijf jaar geleden het Centrum Gezond Gewicht op, samen met haar collega Liesbeth van Rossum (die volwassenen behandelt). In Rotterdam was in 2017 27,3 procent van de kinderen van 10 en 11 jaar te zwaar of leed aan obesitas. Van de 12- en 13-jarigen was dat 25,9 procent, tegen 10,3 procent van de 2-jarigen en 12,8 procent van de 5- en 6-jarigen.

In het Centrum Gezond Gewicht wordt wetenschappelijk onderzoek gecombineerd met behandeling. Door samenwerking van verschillende medische disciplines moet duidelijk worden hoe kinderen (en volwassenen) met overgewicht hun probleem effectief kunnen aanpakken. Er is bij het Centrum extra aandacht voor overgewicht door een hormonale of genetische fout, of overgewicht als onderdeel van een bepaald ziektebeeld. Hoe een genetische fout veroorzaakt wordt is vaak niet te achterhalen, zegt Van den Akker. „Die ontstaat tijdens de zwangerschap, zoals er zo vaak genetische foutjes ontstaan. Een baby kan ook een vingertje teveel hebben.”

Na twintig jaar onderzoek kan ze wel steeds beter achterhalen wat er mis gaat. Zo is er bijvoorbeeld een apparaat dat kan meten of de verbranding van een kind veel langzamer gaat dan gemiddeld. „Zo’n kind met een genetisch defect heeft soms een verbranding die zo laag afgesteld staat, dat het een maaltijd per dag minder zou moeten eten.” Ook is er een apparaat dat meet hoeveel vet en spier er in een lichaam zit. „Spieren zijn zwaar en verbranden veel energie. Als een kind door veel spieren zwaarder is, is er iets anders aan de hand dan als het teveel vet heeft.”

De McDonalds aan de Coolsingel is 24 uur per dag open. Foto Frans Blok

Soms spelen er ook hele andere dingen, zegt Van den Akker. „Pas geleden had ik een patiëntje dat was aangekomen vanaf dat ze zeven jaar oud was. Ik vroeg de ouders of er iets veranderd was op dat moment. Toen bleek dat ze op haar zevende gescheiden waren, wat hun levensstijl veranderd had.” Het kind kreeg waarschijnlijk bij beide ouders wat lekkers, meer dan voorheen toen ze nog bij elkaar woonden.

Levensstijl

Of de oorzaak nu wel of niet te achterhalen valt, het bestrijden van overgewicht bij kinderen – en volwassenen – is een zware strijd die gepaard gaat met veel leed. Technisch gezien helpt, zoals genoegzaam bekend, minder eten, gezonder eten – veel groente en fruit, niet veel suiker en koolhydraten en bewegen. „Sport waarbij je spieren kweekt helpt omdat je daarmee meer verbrandt, ook als je niet sport”, zegt Van den Akker.

Maar in de praktijk is het moeilijk om deze gezonde gewoontes in te passen in de dagelijkse routine, weet de moeder van het patiëntje van Van den Akker. Zij wil niet dat haar dochtertje suiker en snoep eet. Maar ja, als vriendinnetjes van haar oudere dochter – die niet dik is – komen overblijven, wil ze wel wat zoets op tafel zetten. En dan mag haar zusje, dat toch al te zwaar is, ze ook.

„Je kan dat de ouders niet kwalijk nemen”, zegt Van den Akker. „Deze mensen werken er keihard aan om het gewicht van hun kind goed te krijgen. Maar ze willen ook dat hun dochter vriendinnetjes heeft en dat die niet wegblijven vanwege het eten. Het gaat er echt keihard aan toe onder kinderen. Ouders willen niet dat hun kind in een isolement komt.”

Hamburger Vending Machine in Amsterdam. aristotoo

Obesogene omgeving

Wie Giovanna, de moeder van een andere patiënte van Van den Akker, kwaad wil krijgen moet precies dát zeggen: dat een lekkernijtje zoals snoep, koek, chips of een andere calorierijke snack er nu eenmaal bij hoort en dat je dat je kind niet mag ontzeggen. „We leven in een obesogene omgeving. Hoeveel ouders koken hun eten thuis nog zelf? Hoeveel gezinnen eten ’s avonds samen aan tafel? Velen bestellen na een dag zwoegen op het werk eten, of zijn er niet eens en geven hun kinderen geld om eten te kopen.”

Giovanna is moeder van drie kinderen. Twee studeren al, haar dochter zit nog op de middelbare school. Zij is zestien jaar en te zwaar, al vanaf haar zesde. Toen ze negen was ontdekte Giovanna dat haar dochter insuline-resistent is: haar lichaam reageert onvoldoende op insuline na het eten van koolhydraten. Dan verbrand je de suikers minder goed en sla je deze eerder op als vet.

Volgens Giovanna is het ‘t beste dat haar dochter helemaal geen suiker en koolhydraten eet, in de hoop dat ze daardoor afvalt of in elk geval niet verder aankomt, en zo voorkomen wordt dat ze diabetes ontwikkelt. Maar daar is volgens haar bijna niet aan te beginnen. Als je kijkt wat er in de schoolkantines wordt aangeboden, zegt ook haar dochter, dan is de verleiding soms groot. De uitbaters van de kantine willen er ook aan verdienen, zegt haar vader Onno. Snoep en snacks verkopen nu eenmaal beter dan wortels en appels. „Het beste zou zijn als er geen winstmotief was en er alleen gezonde dingen te koop waren. En dat de kinderen water zouden drinken, in plaats van limonade.”

In de kantine van de school van haar dochter zijn bakjes fruit te krijgen, maar bijvoorbeeld ook koeken met witte en melkchocolade, en zelfs kip nuggets met mayonaise. Als ze dat niet zouden hebben, zegt Onno, „dan gaan de kinderen gewoon naar de Coop of de Albert Heijn om de hoek en kopen ze daar zakken chips.” Van zijn twee studerende zoons weet hij dat toen zij op het Erasmiaans gymnasium zaten, daar Happy Meals van Mc Donalds in de schoolkantine afgeleverd werden. Daar kwam een einde aan toen dat ontdekt werd, maar het feit dat dit gebeurt zegt iets over de samenleving, zegt Giovanna. Zij betrapte haar zoons regelmatig op het ’s nachts bestellen van snackmaaltijden die ze dan in hun bed opaten. „Ik vond de resten van de verpakking naast hun bed.” Volgens Onno doen al hun vrienden dat ook.

Er zijn zoveel mogelijkheden om ongezond eten te kopen, dat ook nog eens erg goedkoop is geworden vergeleken met enkele decennia geleden, dat het bijna onmogelijk is de strijd er tegen te winnen. Daar komt bovenop dat kinderen door telefoons en gamen veel binnen zitten in plaats van buiten aan het voetballen zijn, zegt Onno. „Dat is jammer. Zitten is het nieuwe roken.”

Dit boek over dik worden neemt je mee door het lichaam.

Luilekkerland

„Onze maatschappij is door de beschikbaarheid van veel goedkoop voedsel en de komst van internet, tablets en de mobiele telefoon in korte tijd veranderd in een soort luilekkerland”, zegt hoogleraar Voeding en Gezondheid aan de Vrije Universiteit Amsterdam, Jaap Seidell. „Dat kan je niet zomaar op de schop nemen. Dat willen veel mensen niet.”

Ondanks de urgentie om het gesnoep en gesnack in te dammen is het grote verschil met roken volgens Seidell dat anderen er niet ongezond van worden als iemand veel snoept en niet sport „Zoiets als ongezond worden door meeroken heb je hierbij niet. Terwijl dat argument de regering hielp allerlei wettelijke maatregelen tegen roken in te voeren. Daardoor is het héél moeilijk om het aanbod van eten met veel suiker of vet te verbieden. Daarbij: een keertje iets zoets of vets eten is niet slecht, redeneren veel mensen. Maar al die keertjes bij elkaar zijn dat wel.”

Om overgewicht tegen te gaan is een cultuuromslag nodig, zegt Van den Akker van het Centrum Gezond Gewicht. En dat vergt een lange adem, weet zij inmiddels. Het Centrum Gezond Gewicht bestaat weliswaar vijf jaar, maar zelf houdt ze zich er al twee decennia mee bezig. „Toen ik twintig jaar geleden aanklopte bij de gemeente om hier iets aan te doen, kregen we nauwelijks een reactie”, zegt Van den Akker. „Dat is nu wel anders.”

Lekker-Fit-programma’s

CDA-wethouder Sven de Langen lanceerde enkele weken geleden een uitbreiding van de Lekker-Fit-programma’s voor basisscholen, waar nu 94 scholen aan meedoen. Daar krijgen de kinderen dagelijks een sportles en gezonde voeding zoals groente en fruit, zodat ze daar al jong aan wennen. De bedoeling is het programma uit te breiden naar scholen en wijken op Zuid. Ook wil hij dat school- en sportkantines gezond eten aanbieden. Op dit moment staan daar automaten met snoep, chips en blikjes limonade en allerlei andere ongezonde producten die kinderen massaal kopen, na de zwemles bijvoorbeeld.

Tijdens het laatste overleg met de gemeenteraad hierover opperde De langen een vergunningenstelsel voor de vestiging van fast food restaurants omdat het aantal daarvan sneller groeit dan in andere steden. Maar vooralsnog lijkt daar geen raadsmeerderheid voor te zijn.

Raadsleden denken vooralsnog aan lichte maatregelen op gemeentelijk niveau, zoals het openstellen van speeltuinen op zondagen. Volgens D66’er Ingrid van Wifferen zijn deze dan vaak gesloten terwijl de meeste kinderen dan juist willen buitenspelen. VVD’er Pascal Lansink richt zijn pijlen op de landelijke politiek en zegt dat als je verschil wilt maken er een suikertaks zou moeten komen. Maar dat het nog beter zou zijn kinderen van jongs af aan te leren wat gezond eten is. Precies wat De Langen ook doet dus. „We hebben het over suiker, terwijl overmatig eten altijd slecht is.”