30 en nog vrijgezel? Pas dan maar op in Zeeland

Traditie In een Zeeuws dorp belanden vrijgezelle mannen op hun dertigste nog wel eens ‘in de ossewei’. „Je wordt onschuldig voor gek gezet.”

De dertigste verjaardag van Glenn van de Voorde uit IJzendijke. Van de Voorde (met zonnebril en hoed) moest op een kar en kreeg de ‘sleutel van de ossewei’ van de dorpsomroeper (links).
De dertigste verjaardag van Glenn van de Voorde uit IJzendijke. Van de Voorde (met zonnebril en hoed) moest op een kar en kreeg de ‘sleutel van de ossewei’ van de dorpsomroeper (links).

Rutger van Merode werd drie jaar geleden, op zijn dertigste verjaardag, op een versierde boerenkar door de stad gereden. Op de route moest hij snoep uitdelen en kreeg hij ‘de sleutel van de ossewei’ uitgereikt. Zo gaat dat in het Zeeuwse IJzendijke en omliggende plaatsen.

Mannen die als vrijgezel de 30 bereiken worden tussen de gecastreerde ossen in de ossewei gezet, doorgaans symbolisch, af en toe letterlijk.

Van Merode heeft bijgehouden, op basis van berichten in de lokale media, hoeveel mannen al in de ossewei zijn beland. Sinds 1911 zijn dat er zeker 81 geweest – „onder wie mijn opa, die werd 30 in 1944”. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de traditie in stand gehouden dus, al is er een groot verschil met nu. Tegenwoordig is het vooral voor de lol. „Bij mijn opa kwam ook iemand van de kerk langs. Die vond dan wel dat het serieus tijd werd om aan de vrouw te gaan. Nu word je alleen maar door vrienden en familie onschuldig voor gek gezet.”

Animo voor de traditie neemt langzamerhand wel af. Van Merode: „In de afgelopen twintig jaar hebben zeven of acht mensen in IJzendijke in de ossewei gestaan”. Hij ziet twee oorzaken: „Er zijn minder jonge mannen. Jongeren die gaan studeren, komen meestal niet terug. En sommige dertigers weigeren mee te doen. Die schamen zich dat ze nog vrijgezel zijn. Sommigen gaan expres op vakantie rond hun verjaardag.”

De traditie was oorspronkelijk bedoeld om juist ongetrouwde vrouwen te kijk te zetten, zegt Peter Jan Margry, etnoloog aan het Meertens Instituut, dat onderzoek doet naar Nederlandse cultuur. „Vrouwen die dertig werden en nog niet getrouwd waren, werden in de symbolische ossewei gezet. Ze werden als vrouw afgeserveerd voor hun primaire taak om moeder te worden.”

Vrolijke bedoening

Het is volgens Margry een voorbeeld van charivari, een volksgericht. „Mensen die zich afwijkend gedroegen werden te kijk gezet en gecorrigeerd. Zoals bijvoorbeeld een man die vreemdging achterstevoren op een ezel werd gebonden.” Net als nu was het ook toen een vrolijke bedoening. „Maar er zat wel een serieuze ondertoon bij. De gebruiken in een rurale gemeenschap moesten gevolgd worden. Mensen met afwijkend gedrag moesten op het goede spoor worden gezet.”

Tradities als de ossewei en variaties erop hebben in heel Europa bestaan. Hoe het komt dat in IJzendijke en omstreken niet meer de vrouw maar de ongetrouwde man in de wei belandt, kunnen Margry en Van Merode niet verklaren. Margry: „Het is een redelijk recent verschijnsel. Mogelijk is het een nieuw bedachte variant, een invented tradition.”

Ook in 1911 al trok de traditie in Zeeland af en toe de aandacht van de rest van Nederland. De Nieuwe Vlaardingsche Courant noemde het een „eigenaardig oud gebruik” en schreef: „Bovenstaand gebruik heerscht alleen bij den burgenstand. Boeren en arbeiders vallen er – eigenaardig genoeg – geheel buiten.”