IS-vrouwen in een kamp in Syrië in maart dit jaar.

Foto Maya Alleruzzo/AP

Zweden wil een internationaal tribunaal voor IS’ers en hoopt dat Nederland meedoet

Mikael Damberg Minister Binnenlandse Zaken Zweden

Zweden heeft een beroep gedaan op Nederland voor de oprichting van een tribunaal voor IS-ers, zegt minister Mikael Damberg.

„Slachtoffers moeten weten dat de rest van de wereld dit niet accepteert.” Daarom moet er een internationaal tribunaal voor IS-strijders komen, zegt de Zweedse minister van Binnenlandse Zaken Mikael Damberg. Zweden probeert Europese bondgenoten zo ver te krijgen mee te werken aan de oprichting van zo'n tribunaal. Om steun te zoeken was Damberg deze week op bezoek in Den Haag en Londen.

Damberg, als minister van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor terreurbestrijding en politiediensten in Zweden, wil draagvlak creëren voor een internationaal tribunaal dat IS-strijders van Europese origine zal berechten. Bij voorkeur in de regio zelf. Dat is volgens hem de meest logische plek, aangezien daar bewijs moet worden verzameld en veel strijders ook daar gevangen zitten.

Enkele duizenden westerse IS’ers, waaronder ook veel vrouwen en kinderen, bevinden zich nog in gevangenissen of kampen in Noordoost-Syrië, bewaakt door Koerdische milities. Veel regeringen vrezen dat die mensen proberen terug te keren en daarin slagen.

Lees ook: Deze huiskamerrechtbank voor IS’ers in Noord-Syrië hoopt op een internationaal tribunaal

Bij zijn collega Ferdinand Grapperhaus (Justitie) proefde Damberg naar eigen zeggen ‘ruimte’ om verder in gesprek te gaan over hoe zo’n tribunaal eruit zou moeten zien. Met dat doel houdt Zweden op 3 juni een experttop in Stockholm, waar bereidwillige landen als Nederland, het VK en Frankrijk dan naar een gezamenlijk plan kunnen zoeken. „Ik zie momentum binnen de Europese familie.”

Dat is met het verbrokkelen van het kalifaat in ieders belang, zegt de Zweedse minister. Veel landen, ook Nederland, zien dat kampen en gevangenissen in Noordoost-Syrië volzitten met ‘hun’ IS-aanhangers. Daar moet de internationale gemeenschap iets mee, zegt Damberg. „Volgens onze veiligheidsdiensten zijn de strijders die er nog zitten de hardliners. Die zijn het verst geradicaliseerd.” Zweden heeft volgens Damberg nog „een handvol” van dit soort geharde strijders in het gebied, voor Nederland geldt ongeveer hetzelfde.

In maart is het idee voor een tribunaal al eens gelanceerd door Zweden. Is het inmiddels verder uitgewerkt?

„Toen waren de reacties in de trant van ‘dit is veel te ingewikkeld’ of ‘dit gaat waarschijnlijk nooit van de grond komen’. Dat is ook de reden waarom we geen uitgewerkt plan hebben gepresenteerd. Mijn gevoel is dat steeds meer regeringen nu in ieder geval openstaan voor een gesprek. Natuurlijk zien zij veel potentiële problemen, maar ze zien inmiddels ook de problematische kant als we niets doen.”

Wat voor problemen zien landen?

„In de VN-Veiligheidsraad wordt het een hele moeilijke route. Leden als Rusland zien het niet zitten, integendeel. Je zou daarom kunnen denken aan een hybride oplossing, zoals het Sierra Leone-tribunaal. Dan berecht je lokaal met hulp van de internationale gemeenschap. Daar zouden de experts het over moeten hebben. En Syrië als locatie lijkt (vanwege Assad, red.) uitgesloten. En ook wij hebben rode lijnen, zoals de doodstraf in Irak.” Er zijn in Irak al talloze IS-aanhangers in pseudo-processen tot de galg veroordeeld. „Dat kunnen we natuurlijk niet goedkeuren als Europese landen. Dus ik zie alle problemen ook, maar we moeten iets.”

Lees ook: de ene uitreiziger is de andere niet

Zweden kent een hoog aantal IS-terugkeerders. Van de in totaal circa 300 mensen die afreisden naar het kalifaat, zijn er inmiddels 150 terug. In Nederland zijn dat er volgens inlichtingendienst AIVD 60, terwijl de groep uitreizigers ook 300 bedroeg. Terugkeren naar Zweden is makkelijker, omdat afreizen naar IS-gebied en deelname aan de strijd daar (nog) niet strafbaar is, zoals in Nederland.

Critici zeggen daarom: omdat Zweden onvoldoende middelen heeft, ziet het een tribunaal als uitweg.

„Ook landen die wél wetgeving hebben zeggen: we hebben een verplichting het internationaal recht hoog te houden.”

Ander kritiekpunt is dat het oprichten en inrichten van tribunalen erg veel tijd kost. Tijd die wegtikt, als je bijvoorbeeld nog effectief ter plekke bewijs en informatie wilt verzamelen.

„Je kunt inderdaad niet eindeloos blijven praten, op een gegeven moment moet er gehandeld worden. Maar daar zijn we nog niet. We hebben wel een intern spoorboekje, maar dat ga ik niet delen. Er is vooruitgang, ook de Koerden en de Irakezen staan open voor internationale oplossingen. Dat was een paar maanden geleden echt nog niet het geval.”