Stef Blok: zonder de EU kunnen we China niet aan

Interview Het kabinet heeft een nieuwe China-strategie. „We kunnen niet meer om het machtspolitieke denken heen”, zegt buitenlandminister Stef Blok.

Stef Blok: „Je moet zorgen dat je niet afhankelijk wordt, bijvoorbeeld van Chinese leningen, zoals verschillende Afrikaanse landen nu overkomt.”
Stef Blok: „Je moet zorgen dat je niet afhankelijk wordt, bijvoorbeeld van Chinese leningen, zoals verschillende Afrikaanse landen nu overkomt.” Foto Remko de Waal/ANP

Hij heeft er maandenlang aan gewerkt: de nieuwe China-strategie. Maar ook minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) had niet kunnen bevroeden dat de presentatie daarvan, woensdag, precies samenvalt met de hoog opgelopen spanningen tussen China en de Verenigde Staten. Over timing gesproken.

Zodra de dreigende handelsoorlog tijdens een gesprek op zijn kantoor ter sprake komt, begint Blok met zijn vlakke hand op tafel te slaan. Want dat is wel het állerlaatste wat Nederland wil. „Tariefmuren zijn zorgelijk, een handelsoorlog is héél zorgelijk.”

Hoe ga je om met de verstoring van het wereldwijde machtsevenwicht? Bloks China-strategie is daar nuchter over: Nederland moet de verschuivingen „grotendeels accepteren” en zich eraan „aanpassen”. En er zal soms flink geïmproviseerd moeten worden. Een „vijfjarenplan” schrijven heeft geen zin.

China’s aandeel in de wereldeconomie groeit snel, tot 15 procent in 2017. Het land bouwt een nieuwe ‘zijderoute’: een handelsnetwerk van havens, spoorlijnen en routers dat tot in Europa reikt en als geldmachine is omarmd door Oost- en Zuid-Europese (EU-)landen, recent nog Italië. Voor Nederlandse bedrijven zijn er ook kansen. Maar ook risico’s: oneerlijke handelspraktijken, bedrijfsspionage, kennisdiefstal op universiteiten. De Tweede Kamer roept steeds luider om het uitsluiten van het Chinese Huawei bij het bouwen van het nieuwe en strategisch belangrijke 5G-netwerk, iets wat de VS al van plan zijn.

Lees ook: Hoe het ongemak groeit over de Chinese economische macht

Blok pleit voor kalmte. „Het is belangrijk dat we ons blijven baseren op feiten, kennis en nuances, niet op een onderbuikgevoel”, valt in de China-strategie te lezen.

Maar het kabinet ziet ook de risico’s en zet sterk in op ‘bewustwording’. Met extra middelen om universiteiten, lokale overheden en bedrijven China-proof te maken. Veiligheidscoördinator NCTV buigt zich over het 5G-dossier, zo was eerder al besloten. Nu komt daar een brede China-taskforce bij, om het Chinabeleid bij alle departementen „naar een hoger niveau” te tillen. Er gaan extra diplomaten naar China, er komt een nieuw „kennisnetwerk” van experts en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland krijgt „extra capaciteit” om bedrijven te wijzen op kansen, maar ook op risico’s. Hoeveel met de bewustwordingsoperatie is gemoeid, kan Blok binnenkort pas zeggen. Maar het zal „significant” zijn. „Iets met zes nullen, vóór de komma.”

Reageert Nederland niet te paniekerig?

„Met deze strategie hebben we denk ik de balans gevonden. Het juiste midden, zoals de Chinezen zouden zeggen. De Nederlandse invloed loopt echt langs de kracht van onze economie: onze bedrijven, onze specifieke kennis, op terreinen als landbouw, water en inmiddels ook vergrijzing. En daardoor kunnen we vervolgens eisen stellen over mensenrechten en een gelijk economisch speelveld.”

GroenLinks en uw VVD kwamen recent met eigen China-notities waarvan de toon een stuk harder was.

„Ik heb alle respect voor Kamerfracties die notities schrijven en initiatieven nemen. Dat heb ik ook jarenlang geprobeerd. Wij hebben natuurlijk wel de luxe van een groot ambtelijk apparaat, internationale contacten, alle deskundigen die we hebben kunnen raadplegen. Het gaat bij ons wel om wat meer pagina’s en we gaan dieper en meer op thema’s in.”

In de strategie staat dat Nederland „de nieuwe geopolitieke powerplay” serieus moet nemen en dat dit alleen kan via de EU.

„Zeker.”

De Kamer wil geen ‘ever closer union’ en nam onlangs een motie aan om dat zinnetje uit het EU-verdrag te schrappen.

„Volgens mij realiseert de Kamer zich heel goed dat je Europa nodig hebt voor internationale invloed. Het sluit handelsverdragen namens de lidstaten, gelukkig maar, want met 500 miljoen consumenten gaat dat beter dan met 17 miljoen. Hetzelfde geldt voor mensenrechten: namens Europa maakt dat meer indruk. Die motie trok veel aandacht. Maar als het om Europa gaat, ben ik volmaakt praktisch. Dat je alleen in dit formaat invloed kunt uitoefenen – dat begrijpt iedereen.”

Is zo’n motie dan niet gratuit?

„Over Europa praten, vraagt om grote precisie. Ik denk niet dat Europa de sociale zekerheid moet gaan regelen. Als onze AOW en bijstand naar het gemiddelde Europese niveau moeten, worden we daar niet gelukkig van. Maar op mijn terrein hebben we Europa nodig.”

De Kamer vroeg om deze strategie. Nu kan China die ook lezen.

„Het past in onze open democratische traditie dat de Kamer vragen stelt en informatie krijgt, maar de Chinezen zullen vandaag vast blij zijn. Overigens was het niet zo dat er géén strategie was: ons Chinese postennetwerk is nu al het grootste. Nergens anders hebben we zoveel consulaten en handelsvertegenwoordigingen.”

Wat vindt u van de Amerikaanse China-strategie?

„Veel van de zorgen delen we met hen: over het ongelijke speelveld, over de ook door onze inlichtingendiensten geconstateerde economische spionage. Maar het middel van de handelsoorlog delen we niet. Dit soort conflicten moet je via de afgesproken weg bijleggen, via wereldhandelsorganisatie WTO dus. Doe mee met het multilaterale systeem. Natuurlijk!”

Lees ook: Hoe Trump de WTO, de scheidsrechter van de wereldhandel, saboteert

Vindt u dat er een EU-dialoog met de VS op dit vlak moet komen?

„Ja, werk nou samen met de EU op de kritiekpunten. Uiteindelijk hebben ook grote landen vrienden nodig.”

Over Chinese studenten aan Nederlandse universiteiten zegt u: er is een cultuuromslag nodig. Waarom?

„De reactie moet niet zijn: Chinese muren optrekken, geen Chinese studenten meer, geen Chinese bedrijven meer. Alsjeblieft niet! Maar bepaalde vragen lagen in het verleden niet zo specifiek op tafel. We kunnen niet meer om het machtspolitieke denken heen. En dan vind ik het een onze taak om helder te maken wat de mogelijke consequenties zijn van het toelaten van Chinese studenten.”

Sommige EU-landen sluiten zich gewillig aan bij de ‘zijderoute’. Verstandig?

„Je moet zorgen dat je niet afhankelijk wordt, bijvoorbeeld van Chinese leningen, zoals verschillende Afrikaanse landen nu overkomt. Dat zeg ik ook tegen de EU-collega’s.”

Loopt Nederland ook dat risico?

„Dat hangt ervan af wat je precies ondertekent. De grote Chinese rederij Cosco zit ook in Rotterdam. Gelukkig! Niks op tegen. Maar wij gaan geen overeenkomsten tekenen die afhankelijkheidsrelaties in het leven roepen. Gelukkig zijn wij economisch zo sterk en hebben we de overheidsfinanciën zo goed op orde dat we dat ook niet hoeven te doen.”

In de strategie staat dat we China economisch ook niet moeten overschatten. Vanwaar die relativering?

„Ik ben echt zeer onder de indruk van hoe miljoenen Chinezen uit de armoede zijn getild. Een enorme prestatie. Maar ik ben ervan overtuigd dat je voor de kwaliteit van ons leven en voor echte innovatie een vrije samenleving nodig hebt. Dat ik onder de indruk ben, betekent dus niet dat ik opeens denk dat een centraal geleide economie beter is. Ik geloof tot in mijn tenen in de liberale rechtsstaat.”