Nieuwe senaat brengt geen verlossing

Eerste Kamer De Eerste Kamer neemt afscheid. Omdat de coalitie straks haar meerderheid verliest, worden nog snel beslissingen genomen.

De leden van de Eerste Kamer tijdens een stemming eerder dit jaar.
De leden van de Eerste Kamer tijdens een stemming eerder dit jaar. Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Een minister die zich gedwongen ziet zijn eigen wet in de prullenmand te gooien. Een wetsvoorstel van coalitiehuize dat op de valreep dreigt te sneuvelen. En een wet uit de koker van oppositiepartij PvdA die het wél lijkt te halen, ondanks een kritisch advies van de minister.

Op weg naar de uitgang toont de Eerste Kamer zo nog eens haar macht. Dat de zittende lichting senatoren snel vervangen wordt – volgende maand worden hun opvolgers geïnstalleerd – brengt het kabinet geen verlossing. Integendeel. Kansen voor de oppositie, tegenslag voor de coalitie: het recept van deze week zou weleens een voorbode kunnen zijn van wat het kabinet de komende jaren te wachten staat.

Hoe de nieuwe Eerste Kamer er precies uit zal zien, is nog onzeker: dat hangt af van de rekentrucs en onderhandelingstactieken waarmee de laatste restzetels worden verdeeld. Zeker is wel dat de coalitie geen meerderheid zal hebben: 32 van de 75 zetels lijkt het hoogst haalbare.

Dat is een unicum. Niet eerder verloor een kabinet halverwege de rit de meerderheid in de Eerste Kamer. Voor de eerste twee kabinetten-Rutte was een minderheid in de senaat van begin af aan een gegeven. Rutte-III kon de afgelopen anderhalf jaar juist wel op zo’n meerderheid teren, al was die met 38 zetels broos. Dat veel beslissingen zich nu ophopen, is dan ook geen toeval. Nog nét op tijd, voordat steun vanuit de oppositie onmisbaar wordt voor elk wetsvoorstel.

Nederlaag

Althans, dat was de bedoeling. De beslissing van de VVD-fractie om Anne-Wil Duthler uit de eigen gelederen te verbannen, heeft vroeger dan verwacht een streep door de meerderheid van de coalitiepartijen gezet. Bovendien klinkt de kritiek op een aantal wetten dit keer ook vanuit de rangen van de coalitie hardop.

En dat is te merken. Maandag trok minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) een zorgfraudewet terug. Hij slaagde er niet in de privacybezwaren onder senatoren voldoende weg te nemen. Dinsdag dreigt een nieuwe nederlaag voor een kabinetsplan. Een wetsvoorstel om het toezicht op de bouwsector grotendeels te privatiseren zaait vooral binnen het CDA veel twijfel. Die partij heeft goede banden met de bouwbranche en vreest dat aannemers in het nieuwe stelsel aansprakelijk kunnen worden gesteld voor constructiefouten.

Dat een wet van oppositiepoliticus Attje Kuiken (PvdA) – die bedrijven moet aansporen meer te ondernemen tegen kinderarbeid – ondertussen tegen de zin van minister Kaag (Buitenlandse Handel, D66) wél lijkt te slagen, leest als een signaal: de Eerste Kamer laat zich niets voorschrijven.

De eigenzinnigheid van de Eerste Kamer kan meer ministers in de problemen brengen. Zo dreigt voor Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) hetzelfde lot als voor zijn partijgenoot Bruins: ook hij moest al eens om uitstel vragen en lijkt nu alsnog kansloos met een wet die de gokmarkt uit overheidshanden moet losweken.

De grootste uitdaging wacht Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, D66). Inzet is de rente die studenten betalen die onder het nieuwe leenstelsel afstuderen. Als het kabinet zijn zin krijgt, betalen zij straks gemiddeld enkele duizenden euro’s extra aan rente over hun studieschulden, een maatregel die de staatskas uiteindelijk 220 miljoen euro per jaar moet opleveren. Het CDA, dat zich steeds tegen de invoering van het leenstelsel heeft verzet, voelt weinig voor de renteverhoging. D66 was voor het leenstelsel, maar weifelt nu. In maart riep een meerderheid van D66-leden op het partijcongres haar senatoren op tegen het voorstel te stemmen.

Op steun van de oppositiepartijen hoeft Van Engelshoven evenmin te rekenen. GroenLinks haalde maandag met studenten- en jongerenorganisaties binnen 24 uur meer dan 35.000 handtekeningen op tegen het voorstel. Dat zet vooral druk op D66: de partij moet ingaan tegen de achterban óf de minister laten vallen.

Opvolging

Zelfs als CDA en D66 aan boord blijven, kan de eenmansfractie Duthler het voorstel nog dwarsbomen. Ook zij wil niet veel kwijt over haar stem, maar laat wel doorschemeren dat ze „niet wist dat de studentenlobby zó groot was”.

De drukte geeft de Eerste Kamerleden weinig tijd om na te denken over de eigen opvolging. Meer dan de helft van de huidige bezetting houdt het na deze maand voor gezien. Onder hen zijn veel ervaren senatoren. Voor het voorzitterschap zijn geen afgetekende favorieten bekend.

De vertrekkend voorzitter, Ankie Broekers-Knol, zei eerder te vrezen voor een nieuwe Eerste Kamer die zich politieker opstelt en „Tweede Kamertje speelt”. Maar zo’n opstelling is zinloos, volgens VVD-fractieleider Annemarie Jorritsma. Het is straks aan de coalitie om op tijd draagvlak te zoeken voor wetsvoorstellen. „En dat speelt zich dáár af”, zegt ze, wijzend naar de overzijde van het Binnenhof. „Laat de Tweede Kamer maar Eerste Kamertje spelen.”

Oppositie ruikt kansen in de Eerste Kamer