Opinie

    • Paul Scheffer

De verborgen vitaliteit van Europese steden

Ik besloot eens een kijkje te gaan nemen in het overbevolkte museum dat we Europa noemen. En verdomd, het was inderdaad aanschuiven in Florence. Toeristen uit de hele wereld dromden samen rond de goed gevormde torso’s uit de sportschool van de Renaissance. Al kwetterend werden selfies gemaakt, met de koepel van Brunelleschi als behang.

Het beeld lijkt duidelijk: onze historische steden zijn verworden tot een toeristenparadijs. We kreunen onder de last van een verleden dat de toekomst steeds meer overschaduwt. Vooruitgangsgeloof kun je alleen nog vinden bij de bezoekers uit het Verre Oosten. Hier regeert angst, daar wint de hoop.

Met dit vermoeden van cultuurkritiek zijn inmiddels boekenplanken gevuld, maar deze zienswijze miskent de wijdere wereld. Wie wel eens in de uitdijende metropolen van de opkomende wereldmachten rondkijkt begrijpt de aantrekkingskracht van het oude continent beter. Het is veel meer dan alleen een verleden: het karakter van de Europese steden is uniek.

Grote steden in landen als China, Brazilië en India zijn sterk gesegregeerd. Het welvarende deel van de bevolking heeft zich teruggetrokken in gated communities, omdat men de armoede en misdaad vreest. Wie wil weten of we echt achterlopen in de wereld – ga naar New Delhi of São Paulo. Daar beland je in een stadsjungle: de samenleving is letterlijk uiteengevallen.

De Brits-Indiase schrijver Rana Dasgupta concludeert in zijn meesterlijke portret van Delhi: „Deze stad met zijn gebroken openbare ruimte, met zijn dicht opeengepakte massa armen die in de nabijheid leven van weldadige dunbevolkte wijken; deze stad met zijn middenklasse die wanhopig probeert een zelfvoorzienende wereld op te bouwen van private elektriciteit en veiligheid – dit alles is geen achtergebleven gebied in de wereldgeschiedenis. Nee, het is de toekomst van de wereld.”

Misschien behoedt het verleden ons voor zo’n toekomst. Dat is geen achterstand, maar een voorsprong. Europese steden kennen meer sociale samenhang. De pleinen van Florence zijn gemaakt met een gevoel voor verhoudingen: in de publieke ruimte gaan openheid en beslotenheid op een mooie manier samen. Die menselijke maat verklaart waarom dit werelddeel wordt overstroomd door toeristen – en waarom veel migranten stemmen met hun voeten.

Toch overheerst aan de vooravond van de Europese verkiezingen een neerslachtige stemming. Zo baseert de liberale politicus Guy Verhofstadt zijn pleidooien voor meer integratie op een sombere diagnose. In zijn boek De ziekte van Europa spreekt hij over „het wegterende en vermoeide” continent: „Het politieke centrum in Europa is compleet ruggengraatloos geworden.”

Lees ook: NRC tipt steden, van Brussel tot Tel Aviv

Wat opvalt is de gelijkenis met het populisme, waarin ook het lied van de ondergang wordt gezongen. Al deze politici hebben geen literaire omwegen nodig. Hun verhaal over de neergang van Europa mag dan aanslaan – het is vooral wereldvreemd. Die houding heeft gevolgen: federalisten en nationalisten omarmen van de weeromstuit nogal lichtzinnige remedies.

Ik zou zeggen: bezie Europa vanuit Beijing of Mumbai of Rio de Janeiro. Dan begrijpen we dat de combinatie van open steden, stabiele rechtsstaten, sterke universiteiten, relatieve gelijkheid en sociale bescherming verder nergens voorkomt. Vaak wordt gesproken over machtsverlies van Europa, maar het denken over de integratie zou aan betekenis winnen wanneer deze verborgen vitaliteit wordt herkend.

Een verkenning van de opkomende economieën heeft me geleerd dat ons continent de wereld meer dan alleen een verleden te bieden heeft. Zeker, er valt van alles te zeggen over de manier waarop de instituties van Brussel functioneren: minder bemoeizucht naar binnen en een sterkere positie naar buiten zou helpen. De prioriteiten worden slecht gekozen.

Maar loop nog eens met een open blik door Florence: zie hoe de stad zich van eeuw tot eeuw tussen de heuvels heeft geplooid. Een wandeling van de buitenwijken naar het centrum voert je van het hier en nu door een lange geschiedenis. De aanwezigheid van die verschillende tijden kenmerkt veel van onze steden.

Te midden van de toeristische wirwar – soms moet je de Oude Brug even mijden - is het nog steeds mogelijk om dat wonder van stedelijke beschaving te ervaren. Alle modieuze cultuurpessimisme ten spijt is deze geschiedenis nog lang niet uitgedoofd. Het gesomber over Europa poseert als een historisch besef, maar het is vooral een mediageniek cliché.

Paul Scheffer is hoogleraar Europese studies.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.