Duur klimaatbeleid dupe van nudge

Psychologie Wie groen gedrag stimuleert met een klein duwtje in de goede richting, belemmert daarmee mogelijk bredere steun voor klimaatbeleid.

Het CO2-compensatiebos Sand Martin Wood in het Verenigd Koninkrijk is een voorbeeld van een nudge: een vriendelijk duwtje in de goede richting.
Het CO2-compensatiebos Sand Martin Wood in het Verenigd Koninkrijk is een voorbeeld van een nudge: een vriendelijk duwtje in de goede richting. Foto Construction Photography/Avalon/Getty Images

Een kleine aansporing tot groen gedrag kan bij burgers de steun ondermijnen voor een bredere, maar ook dure klimaatmaatregel. Dat concluderen psychologen van de Carnegie Mellon University in Pittsburgh op basis van een serie experimenten die ze hebben uitgevoerd. De resultaten zijn maandag gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Nature Climate Change.

Het onderzoek laat volgens hen zien hoe lastig het voor een overheid is om klimaatbeleid te voeren dat uit diverse maatregelen bestaat. Maar sociaal-psycholoog Elliot Sharpe van de Rijksuniversiteit Groningen, niet bij het onderzoek betrokken, heeft kanttekeningen bij de studie. „Beleidsmakers moeten oppassen zich alleen op deze publicatie te baseren.”

De Amerikaanse psychologen onderzochten de steun voor een koolstofbelasting, in hun ogen de meest uitgebreide en effectieve maatregel om de uitstoot van CO2 te verlagen en daarmee verdere opwarming van de aarde tegen te gaan. Maar het is ook een maatregel die bedrijven en burgers geld kost. Daarom weifelen politici met invoering ervan. De Nederlandse regering is van plan om voor de industrie een koolstofbelasting in te voeren (bovenop het Europese systeem voor emissiehandel), maar de manier waarop is nog niet bekend.

In een serie experimenten met uiteenlopende hoeveelheden proefpersonen (van 200 tot 1.200 mensen) peilden de onderzoekers eerst de steun voor alleen een koolstofbelasting. Ze stelden die op 40 dollar per uitgestoten ton CO2. (Volgens cijfers van Milieu Centraal is een gemiddeld huishouden in Nederland verantwoordelijk voor een uitstoot van 20 ton CO2 per jaar, dus dat zou een belastingpost zijn van 800 euro per jaar.)

Vervolgens werden de proefpersonen meer mogelijkheden voorgelegd. De psychologen zagen de steun voor de koolstofbelasting afnemen als de proefpersonen ook de keuze hadden om beleid in te voeren dat huiseigenaren probeert over te halen meer te investeren in groene energie. Dit noemen ze een nudge, een vriendelijk duwtje in de goede richting met behoud van keuzevrijheid. Een nudge kost de burger over het algemeen minder moeite, en minder geld.

De onderzoekers zagen de steun voor een koolstofbelasting nog verder afnemen als de proefpersonen vooraf expliciet was meegedeeld dat die belasting ‘meer pijn’ doet. Verwarming van het huis, en ook vervoer, zouden er duurder door worden.

In een volgend experiment keken de onderzoekers of de steun voor een koolstofbelasting ook verlaagde in combinatie met een nudge die pensioensparen stimuleert. Maar dan nam de steun niet af. De onderzoekers concluderen dat verdringing alleen optreedt bij twee maatregelen in hetzelfde domein, in dit geval het milieu.

De steun voor een koolstofbelasting steeg juist als werd verteld dat de nudge verhoudingsgewijs weinig bijdraagt aan de vermindering van de CO2-uitstoot. Of als werd verteld dat met de opbrengsten andere belastingen verlaagd konden worden.

De steun voor een koolstofbelasting loopt in de verschillende experimenten nogal uiteen, van 45 tot 70 procent. Sharpe: „Dat is best een groot verschil. Waar komt dat vandaan, vraag ik me af.” Daarnaast verlaagt de nudge niet in alle experimenten de steun. „Bovendien zijn mensen zich er in de praktijk niet van bewust dat ze worden genudged, maar in deze studie is dat wel het geval”, zegt Sharpe. Het is volgens hem daarom moeilijk hieruit te concluderen dat nudges in de praktijk de steun voor een koolstofbelasting zullen verlagen.

Lees ook: Een nudge stuurt het brein de goede kant uit