Komt er nog wel een ‘grootste deal ooit’ tussen de VS en China?

Een handelsakkoord tussen beide grootmachten ligt er na pittige onderhandelingen in Washington nog steeds niet, maar de VS en China praten binnenkort wel weer verder.

De Amerikaanse president Donald Trump tijdens een ontmoeting met de Chinese vice-premier Liu He in The Oval Office in april 2019.
De Amerikaanse president Donald Trump tijdens een ontmoeting met de Chinese vice-premier Liu He in The Oval Office in april 2019. Foto Jim WATSON/AFP

Weer is het China en de Verenigde Staten niet gelukt om een akkoord te sluiten over hoe beide landen zich in de toekomst tot elkaar willen verhouden. Een Chinees-Amerikaans handelsakkoord, volgens de Amerikaanse president Donald Trump in potentie „de grootste deal ooit”, ligt er nog steeds niet.

Dat is kwalijk, want zonder zo’n akkoord neemt de kans op een nieuwe verdeling van de wereld in twee elkaar op alle gebieden beconcurrerende machtsblokken aanzienlijk toe. Met zo’n akkoord kan dat misschien nog worden voorkomen.

Lees ook: VS verhogen importheffingen op Chinese goederen naar 25 procent

Positief is wel dat de onderhandelingen ook niet volledig zijn geklapt. Zowel de Chinese vicepremier Liu He als de Amerikaanse president Donald Trump noemden de gesprekken „constructief”, en ze worden op een later tijdstip weer opgepakt.

Verhoging importheffing

Het spel wordt wel steeds hoger gespeeld: de VS kondigden nog tijdens de gesprekken een verhoging van de importheffing op 200 miljard dollar aan Chinese goederen af van 10 naar 25 procent. De tarieven gaan pas gelden voor goederen die vanaf 10 mei uit China verscheept worden. De goederen zijn meestal enkele weken onderweg, en daarmee opent zich een ruimte van een paar weken om alsnog tot een akkoord te komen. Ook heeft de Amerikaanse handelsgezant Robert Lighthizer zaterdag aangekondigd dat de VS voor de Chinese import waarover nu nog geen invoerheffingen betaald worden belasting te gaan heffen. Die goederen hebben een waarde van ongeveer 300 miljard dollar.

Het belang van een handelsakkoord is niet te onderschatten. Het gaat daarbij niet eens vooral om economische groei, hoewel die voor China als alle nieuwe heffingen doorgaan volgens schattingen 1 procent lager zou kunnen uitvallen de komende een of twee jaar.

Het gaat veel meer om hoe de verhouding tussen de VS en China er in de toekomst gaat uitzien. Blijven de landen met elkaar in overleg, hoe moeizaam ook, of raken de twee grootste economieën van de wereld steeds meer van elkaar losgekoppeld? Krijgen we dan een nieuwe Koude Oorlog, waarin er twee machtsblokken steeds feller tegenover elkaar staan, met een toenemende kans op gewapende conflicten? Een situatie waartussen Europa verscheurd in het midden ligt?

Mondialisering

Wat opvalt is dat beide grootmachten nog niet uit lijken op zo’n machtsdeling. Ze willen juist wel tot een akkoord willen komen, zij het niet ten koste van alles. De Chinese president Xi Jinping zegt steevast op elk internationaal forum waar hij spreekt dat China de weg van openheid en mondialisering zal blijven bewandelen, ook al blijven de Chinese markten in feite moeilijk bereikbaar en ook is de verdenking terecht dat China alleen globaliseert om zijn eigen belangen te versterken. China gelooft niet werkelijk in een Global Village, maar wil voorlopig ook nog zeker niet met Amerika breken.

Lees ook: IMF: ‘Handelsoorlog raakt China én VS’

Ook Trump lijkt niet uit op een breuk. Zijn strenge houding tegenover China lijkt eerder een laatste poging om China te dwingen om de westerse mores op economisch maar ook maatschappelijk en politiek gebied over te nemen. Eerdere Amerikaanse regeringen hoopten dat China zich als vanzelf zou aanpassen aan het Westen naarmate China welvarender werd. Trump wil die aanpassing nu afdwingen, hij lijkt er niet op uit om China definitief te verstoten.

Voor China zou een definitieve mislukking van de besprekingen een ramp zijn. Niet alleen door de economische, maar vooral ook door de politieke en maatschappelijke effecten op de langere termijn. Sommige Chinese analisten geven aan dat ze blij zijn met de druk die de VS op China legt. Die druk kan China namelijk dwingen tot hervormingen die hoogstnoodzakelijk zijn om de groei in China op termijn te waarborgen. Daarvoor zijn minder staatsbedrijven en meer privébedrijven gewoon nodig, want juist privébedrijven stimuleren groei en innovatie.

Ook voor China is privatisering het recept voor gezonde groei, veel eerder dan staatsgeleide innovatieplannen als Made in China 2025 waar buiten China zoveel angst voor bestaat.

Dat ziet ook Xi waarschijnlijk wel in, maar als hij privébedrijven meer ruimte geeft, dan neemt de macht van staatsbedrijven navenant af. Juist die staatsbedrijven vormen de basis van de macht en invloed van de Communistische Partij van China (CPC).

Chinees nationalisme

Nog belangrijker zijn de effecten van een akkoord op hoe China wordt bestuurd. Als er geen akkoord komt, wordt dat in China ongetwijfeld gezien als het zoveelste bewijs dat de Amerikanen niet bereid zijn om China zijn gerechte plaats onder de zon te geven.

Lees ook: Het groeiende ongemak over economische macht China

Als er geen akkoord komt, dan haalt dat ook de Chinese tegenkrachten onderuit die vinden dat het een vergissing is om alle macht te concentreren in de handen van één leider. Voordat Xi in 2012 aan de macht kwam, was er sprake van een meer collectief bestuurssysteem waarbij verschillende facties binnen de communistische partij elkaar in evenwicht hielden. Aan dat systeem is nog steeds een deel van de partijtop gehecht, zij het noodgedwongen vaak in stilte.

Donald Trump tijdens zijn bezoek aan de Chinese president Xi Jinping in Bejing in november 2017. Foto Roman Pilipey/EPA

Als er geen akkoord komt, versterkt dat de militaristische krachten in China, krachten die denken dat China zich tegen een kwaadwillende VS moet verdedigen, desnoods met geweld. En zo’n sterk China vraagt ook om een sterke, autoritaire leider.

Xi zelf zal zich bevestigd voelen in het idee dat de VS uiteindelijk alleen maar uit is op zijn val en op regime change in China. Het toch al sterke Chinese nationalisme zal nog dominanter worden, want waarom zou je nog vertrouwen hebben in de VS als blijkt dat Trump China zijn plaats onder de zon gewoon niet gunt?

Dat Trump druk heeft gezet op China om te hervormen is op zich positief: te lang kwam China weg met het gebruiken en misbruiken van de openheid van andere landen zonder daar zelf echte transparantie en toegankelijkheid tegenover te stellen. Dat vindt niet alleen Trump, dat vinden ook veel Amerikaanse Democraten en de EU. Het blijft alleen de vraag hoeveel druk op welk moment tot werkelijke resultaten leidt.