Een hele dag staken op het spoor, mag dat zomaar?

Arbeidsconflict De bonden roepen op tot een staking bij de NS op 28 mei. Maar welk belang weegt het zwaarst: dat van de NS-medewerker of de reiziger?

De woensdag aangekondigde stakingen in het openbaar vervoer zijn atypisch. De vakbonden roepen al het NS-treinpersoneel op om dinsdag 28 mei hun werk neer te leggen, de hele dag. Ook wordt er dan gestaakt in het stadsvervoer van Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.

Meestal staken werknemers om hun baas onder druk te zetten, bijvoorbeeld als die de lonen niet wil verhogen.

Maar nu werkt het anders. De vakbonden stellen geen eisen aan de NS of stadsvervoerders, maar aan het kabinet. Ze willen onder meer een langzamer stijgende AOW-leeftijd en eerder pensioen voor mensen met een zwaar beroep. Maar de NS en de drie stadsvervoerders zijn wél het slachtoffer van de staking, met hun reizigers – alleen de NS heeft er al ruim één miljoen per dag. Mogen vakbonden deze atypische staking zomaar uitroepen?

Lees hier wat de vakbonden van het kabinet eisen, en hoe realistisch die eisen zijn: In de file voor een eerder, hoger en beter pensioen

Staken is een grondrecht van werknemers, vastgelegd in een belangrijk mensenrechtenverdrag: het Europees Sociaal Handvest. Maar dat recht is niet onbegrensd. De rechter kan een staking blokkeren als de schade te groot wordt om het doel te rechtvaardigen. Vooral als die schade geleden wordt door ‘derden’ die buiten het conflict staan.

In december verbood de Haagse rechtbank PostNL-personeel om rond de feestdagen te staken. ‘Derden’ zouden volgens het vonnis „disproportioneel zwaar in hun belangen worden getroffen”, zoals consumenten die online kerstcadeaus bestellen.

Zo zal ook de nu aangekondigde staking veel schade opleveren, zegt Stefan Sagel, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit Leiden. „Mensen kunnen hierdoor wellicht niet naar een huwelijk of zieke familieleden. Dat zijn zwaarwegende belangen.”

Als de NS naar de rechter stapt, moeten de bonden dus uitleggen waarom hun staking zo’n grote schade waard is. De NS had donderdag nog niet besloten of het een rechtszaak aanspant.

Er is nóg een risico voor de vakbonden als er een rechtszaak komt. De rechter kan de pensioenacties ook bestempelen als zuiver politieke stakingen, waardoor ze niet onder het grondrecht op een ‘werkstaking’ vallen.

Allereerst is het stakingsrecht bedoeld voor acties van werknemers tegen werkgevers. Het recht versterkt hun onderhandelingspositie.

Soms staat de rechter een politieke staking toe. In 2010 mocht de FNV van het gerechtshof Amsterdam staken tegen een verhoging van de AOW-leeftijd. De reden: als de pensioenleeftijd hoger wordt, zal dat óók effect hebben op de onderhandelingspositie van werknemers. Ze moeten bijvoorbeeld afspraken maken met werkgevers over vroegpensioen en seniorenbeleid.

Maar nu is de situatie anders, zegt Sagel: „In 2010 ging het om een dreigende verslechtering, die de bonden op achterstand zette. Nu willen bonden verbeteringen afdwingen.” Daarom is het nog maar de vraag, zegt hij, of de rechter ook nu een politiek getinte staking toestaat. Zeker als die zoveel schade aanricht.