Het oude orgel speelt weer mee

Vater-Müllerorgel Na een lange restauratie zal het Vater-Müllerorgel uit 1724 weer klinken in de Oude Kerk met muziek van Philip Glass en Nicolás Jaar.

Kerkorganist Jacob Lekkerkerker voor het Vater-Müllerorgel in de Amsterdamse Oude Kerk.
Kerkorganist Jacob Lekkerkerker voor het Vater-Müllerorgel in de Amsterdamse Oude Kerk. Foto Fabian Landewee

Nog voor acht uur ’s ochtends stromen de bezoekers binnen. Ze lopen rond over de hobbelige grafplaten en scharrelen door het koor, waar de voor deze locatie gemaakte geluidsinstallatie The Instrument of Troubled Dreams van het duo Cardiff en Miller de aandacht trekt.

Rechtsachter, onder plaat 99, ligt Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621) begraven – bij leven componist en organist van de Oude Kerk in Amsterdam. „Ik vind het nog altijd een bizar idee dat hij hier gewoon heeft rondgelopen”, zegt Jacob Lekkerkerker (44). Na Sweelinck is nu hij de organist van de kerk, samen met Matteo Imbruno, en daarnaast verantwoordelijkheid voor de muzikale programmering. „Dit vroege uur is het mooiste van de dag. Ik ben hier elke dag rond een uur of 7 om in alle rust orgel te studeren. Het moment dat de ochtendzon opeens door de hoge kerkramen opkomt blijft magisch. Ze verschijnt opeens naast me, hier links op het orgel. Als een aanwezigheid.”

Om het vroege uur en die sfeer te delen zijn er elke maand ochtendconcerten in de Oude Kerk, op vrijdagochtend om acht uur. Lekkerkerker: „Vanaf het begin was er belangstelling, al vond men het een absurde tijd. ’s Ochtends zijn je oren nog fris.”

De Oude Kerk was lang een ruïneachtig bouwwerk tussen de rode ramen van de Wallen. Een kleine protestantse gemeente van zo’n zestig gelovigen kerkt hier nog elke zondag. Een langdurige restauratie van de kerk werd in 2013 voltooid. Sindsdien voert directeur Jacqueline Grandjean een koers van slim, traag en locatie-specifiek maatwerk, in museaal jargon slow curating genoemd. Ze nodigt kunstenaars uit om speciaal voor de Oude Kerk werken te ontwikkelen. Het leverde opmerkelijke projecten op, zoals The Garden which is the nearest to God van Taturo Atzu: een tijdelijke daktuin op de kerk. Omstreden was het rode glasraam van Giorgio Andreotta Calò, door de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad zelfs vergeefs aangevochten voor de rechter.

Lees ook: Glas-in-loodraam Oude Kerk permanent rood? Schandalig, vindt Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad

Geluidskunst

Jacob Lekkerkerker werd hier in 2013 organist: een begeerde post, want het Vater-Müllerorgel staat bekend als een van de mooiste in het land en de akoestiek van de Oude Kerk is helder, „niet zo’n galmbak als veel andere kerken”. In 2016 werd zijn functie verbreed tot muziekprogrammeur. Na het opzetten van de ochtendserie is het nu tijd voor een tweede serie, Playing the Cathedral, met hetzelfde locatie-uitgangspunt als de beeldende kunst. „We nodigen componisten en geluidskunstenaars uit stukken te maken die hier passen”, zegt Lekkerkerker. „Zo ontstaat muziek die de ruimte verkent en tot klinken brengt. We willen meer zijn dan alleen een decor.”

Het meest geslaagde experiment tot nu toe was een werk van geluidskunstenaar Zeno van den Broek, vindt Lekkerkerker. Van den Broek nam, verwijzend naar de invloedrijke compositie I Am Sitting In a Room (1969) van Alvin Lucier, de geluiden op van het transeptorgel en de klokken in de Oude Kerk, speelde dat geluid terug en nam het opnieuw op. Dat procedé herhaalde hij dertien keer. „De klank die uiteindelijk vanuit die 13 loops ontstaat past hier precies. Het was alsof de kerk terugpraatte. Andere luisteraars hadden associaties met ‘de stem van de geschiedenis’, of zelfs die van God. Het effect was, hoe je het ook noemt, heel machtig en emotionerend.”

Lekkerkerker beklimt de enge trap naar het orgel snel en vaardig; als een thuistrap. Nog steeds staan overal potten verf, nu bruine voor de achterkant van het orgel, pas nog goudverf voor de ornamenten. Lekkerkerker lacht naar de schilder. „Stond-ie hier met zijn kuif vol bladgoud.”

Lichtsculpturen

Maar dit weekend is, vier jaar na de start, de restauratie van het grote en monumentale Vater-Müllerorgel uit 1724 geheel gereed. Totale kosten: 1,3 miljoen euro. Alle 4.158 orgelpijpen zijn eruit geweest, doorgelicht, gerepareerd waar nodig. Zo waren de frontpijpen aangetast door de gasverwarming; ze kregen een nieuwe, onzichtbare coating. Ook de speeltafel met drie toetsenborden werd door orgelmakerij Reil uit Heerde opnieuw afgeregeld om korte metten te maken met de voordien onspeelbare aanslag van „een paar kilo per akkoord”.

Het orgel wordt dit weekend ingewijd door een hele serie bespelers, onder wie voormalig Westminsterorganist James McVinnie en componist Philip Glass. Hij maakte van het fragment ‘Building’ uit zijn opera Einstein on the Beach voor de gelegenheid een nieuwe, langere versie voor orgel, koor en saxofoonkwartet.

„Toen we Glass in New York bezochten viel alles op zijn plek”, vertelt Lekkerkerker. „Glass droomde ervan zijn werk vergezeld te zien gaan door een lichtsculptuur, en Jacqueline Grandjean was al een tijd bezig met de Amsterdamse lichtontwerpstudio Children of the Light. Nu klinkt Glass’ muziek bij zonsondergang, waarbij het lichtsculptuur oplicht.” Zelf speelt Lekkerkerker ook, tegen zijn aanvankelijk plan „want juist dit weekend moet het orgel van anderen zijn; ik ben hier altijd al”.

Maar Nicolás Jaar, internationaal succesvol componist en producer, vroeg hem mee te spelen in het werk Voula dat hij tijdens zijn residency eerder dit jaar voor de Oude Kerk produceerde en deze week, last-minute experimenterend met de klank van het net opgeleverde orgel in de ruimte, heeft afgemaakt.

Lekkerkerker: „Nicolás Jaar is een fenomeen in de scene van elektronische muziek en dance, zijn concerten van dit weekend waren snel uitverkocht. Dat is precies wat we willen: samenwerkingen aangaan die ervoor zorgen dat dit prachtorgel gaat leven voor veel mensen, niet alleen voor verklaarde liefhebbers van klassieke orgelmuziek.”

Daarbij hoort een brede programmering bij het DNA van de Oude Kerk, zegt Lekkerkerker: „Wij richten de blik naar buiten. Net als Sweelinck deed, toen hij hier na de Reformatie de rol van het orgel herdefinieerde en als een van de eersten openbare, wereldlijke concerten organiseerde. Hier, in de Oude Kerk.”

Openingsweekend Vater-Müllerorgel: 11 en 12 mei. Op 11 mei is er een benefietdiner ten behoeve van de muziekprogrammering, met medewerking van, onder andere, Nicolás Jaar, Philip Glass en het Nederlands Kamerkoor. Meer informatie: oudekerk.nl