Halfslachtig? Nee, paus gaat nu concreet in de aanval tegen misbruik

Katholieke kerk Meldingsplicht, ook voor het verdoezelen van misbruik, en bescherming van klokkenluiders zijn twee kernelementen in het offensief tegen misbruik dat Franciscus inzet.

Paus Franciscus bij het Vaticaan op woensdag.
Paus Franciscus bij het Vaticaan op woensdag. Foto Alessandra Tarantino/AP

Met een reeks nieuwe vergaande maatregelen komt paus Franciscus zijn belofte na van een breed offensief tegen seksueel misbruik door geestelijken en het verdoezelen ervan. Hij heeft hiervoor donderdag een reeks uniforme en wereldwijde regels opgesteld.

Op een groot aantal punten komen die tegemoet aan kritiek van slachtoffers. Vermoedens van misbruik én van het verdoezelen ervan moeten worden gemeld. Alle bisdommen moeten binnen een jaar een soort loket of procedure instellen voor het vertrouwelijk melden van misbruikzaken. Er mag niets worden gedaan of nagelaten wat ingaat tegen lokale wetten. Het onderzoek moet met een zekere snelheid worden gevoerd.

„Dit is een erg belangrijke stap vooruit’’, twitterde Hans Zollner, een Duitse jezuïet die doceert aan de Gregoriana Universiteit in Rome en een van de belangrijkste misbruikexperts van de Katholieke Kerk. Hij wijst daarbij met nadruk op de meldingsplicht.

Meldingsplicht

Tot nog toe werd het aan het individuele geweten van geestelijken overgelaten of zij vermoedens van misbruik of van een cover up daarvan wilden melden bij superieuren. Vanaf nu geldt een meldingsplicht voor alle geestelijken: priesters, bisschoppen en kardinalen, en ook paters en zusters. Dit geldt ook voor zaken uit het verleden. Voor het onderzoek dat uit zo’n melding voortkomt, is een aantal regels opgesteld om ervoor te zorgen dat het snel en goed gebeurt.

De nieuwe maatregelen zijn vervat in een zogeheten motu proprio, een wet eigener beweging, die paus Franciscus donderdag heeft doen uitgaan. Hij onderstreept in zijn inleidende tekst dat het gaat om procedures die overal ter wereld moeten worden gevolgd. In een aantal derdewereldlanden hebben kerkelijke leiders gesuggereerd dat misbruik vooral een probleem is van westerse landen.

Lees ook hoe de paus na de misbruiktop in februari al vergaande maatregelen aankondigde.

Ook de betere bescherming van klokkenluiders is volgens Zollner een grote verbetering. Iedere vorm van sancties tegen iemand die misbruik of het verdoezelen ervan aankaart, wordt uitdrukkelijk verboden. De klokkenluider kan niet verplicht worden te zwijgen.

Geloofwaardigheid als hervormer

Franciscus wil ook een einde maken aan discussies over de relatie tussen het kerkelijk en het civiele recht. In de laatste bepaling van zijn pakket nieuwe regels staat dat niets mag worden gedaan dat in strijd is met het lokaal geldende recht – met de toevoeging dat dit in het bijzonder geldt voor een plicht om misbruik bij de autoriteiten te melden.

Critici hebben paus Franciscus vaak verweten halfslachtig te reageren op misbruik. Dit heeft zijn geloofwaardigheid als hervormer in gevaar gebracht. Franciscus heeft wel in allerlei toonaarden namens de hele Katholieke Kerk daarvoor excuses aangeboden en misbruik in felle bewoordingen veroordeeld, maar had nog weinig concrete maatregelen op zijn naam staan. Deze motu proprio, die de Latijnse titel Vos estis lux mundi (Jullie zijn het licht van de wereld) heeft meegekregen, is een antwoord op die verwijten.

De maatregelen bevatten ook procedurevoorschriften die moeten voorkomen dat een onderzoek naar misbruik zich eindeloos voortsleept of niet bij alle relevante congregaties (een soort ministeries van de Katholieke Kerk) bekend is – waarbij het nog een open vraag is of de beruchte Vaticaanse bureaucratie wel in staat is om zelf snel te reageren en informatie uit te wisselen.

De nieuwe regels volgen op de belofte na een unieke top in februari, waarvoor de kerkleiders uit alle landen naar Rome waren geroepen. Die top ging in naam vooral over misbruik van minderjarigen. In de regels die de paus donderdag heeft uitgevaardigd, wordt onder ‘misbruik’ ook het dwingen tot seksuele handelingen van volwassenen verstaan.

Een nieuwigheid in dit stuk van Franciscus is de kerkrechtelijke verplichting om te luisteren naar slachtoffers van misbruik en hen te verwelkomen en te steunen, zo nodig ook met psychologische en medische bijstand. Over mogelijke financiële schadevergoeding staat niets in deze motu proprio.