Geen eerlijke huurprijzen? Dan maar onteigening

Woningmarkt Duitsland De huurprijzen in Duitsland rijzen, net als in veel andere Europese landen, de pan uit. Duitse activisten bedachten daarom een drastisch plan: onteigening van commerciële woonbedrijven.

Sebastian Roos in zijn tijdelijke woning in Berlijn. Roos is een van de initiatiefnemers voor een referendum over de onteigening van commerciële woonbedrijven.
Sebastian Roos in zijn tijdelijke woning in Berlijn. Roos is een van de initiatiefnemers voor een referendum over de onteigening van commerciële woonbedrijven. Foto Gordon Welters

Als de bakermat van een nieuwe revolutie ziet dit vriendelijke straatje in Weissensee, een stadsdeel in het oosten van Berlijn, er niet uit. En toch broeit er iets.

Het getjilp van de vogeltjes in de bomen wordt af en toe overstemd door een snerpende elektrische zaag of boor. In een plantsoentje liggen stapels bouwmaterialen en staan witte werkketen. Een vijf verdiepingen hoge flat is ingepakt met steigers waarover netten hangen.

Hier is een grootscheepse renovatie aan de gang, maar dat stemt bewoner Sebastian Roos (41) niet tevreden. Roos verwijt de grote vastgoedonderneming die de huizen bezit, Deutsche Wohnen, dat zij via deels onnodige moderniseringen de huren opdrijft. En niet alleen hier, in zijn straat, maar overal in de stad.

„Ik was nooit politiek actief”, zegt Roos aan de kleine keukentafel van zijn vervangende woning, terwijl in een naburig woonblok zijn tweekamerappartement door werklui onder handen wordt genomen. „Wat huurders hier wordt aangedaan, vaak mensen met een laag inkomen uit sociaal zwakke groepen, is zo onrechtvaardig dat ik activist ben geworden.”

Handtekeningenactie

Met een handvol geestverwanten is Roos, van beroep verzekeringsarts, een actie begonnen die in heel Duitsland opzien baarde. Door eerst 20.000, en in een tweede fase 170.000 handtekeningen te verzamelen willen ze een referendum afdwingen over wat volgens Roos en zijn medestanders de enige manier is om iets te doen aan de „krankzinnige stijging van de huren”, de Mietenwahnsinn: onteigen alle commerciële bedrijven in Berlijn die meer dan 3.000 woningen bezitten. De stad kan er dan, als verhuurder, op toezien dat wonen betaalbaar blijft.

Deutsche Wohnen & Co enteignen’ is de leus van de actie, waarmee meer dan 10.000 demonstranten begin april in Berlijn de straat op gingen. „We hebben Deutsche Wohnen met name genoemd omdat iedereen die kent, maar we richten ons ook tegen de andere grote woningbedrijven en financiële instellingen die in huurwoningen beleggen.”

De wijk Weissensee in Berlijn.
Foto Gordon Welters
Renovatie aan het appartementenblok waar Sebastian Roos een woning huurt.
Foto Gordon Welters
Foto’s Gordon Welters

In heel Duitsland stijgen de huren, vooral in de steden. Tussen 2008 en 2018 zijn de huren in Keulen gemiddeld met 30 procent gestegen, in München met 61 procent en in Berlijn zelfs met 104 procent. Duitsers maken zich veel meer zorgen over betaalbare huisvesting dan de gemiddelde Europeaan, blijkt uit een recente peiling van de European Council on Foreign Relations. Ze zien het na immigratie als de belangrijkste kwestie waar het land voor staat.

In Berlijn zijn de huren het hardst gestegen, omdat ze lang heel laag waren en nu toegroeien naar het niveau van andere grote Europese steden. Bijna al die steden kampen met hetzelfde probleem dat de stijgende huren ertoe leiden dat armere bewoners in het nauw komen of zelfs moeten verhuizen, en nieuwkomers op de woningmarkt met een laag of gemiddeld inkomen steeds moeilijker betaalbaar een huis in de stad kunnen vinden.

Maar is onteigening van bezit niet een heel drastisch middel, zeker in een land waar nog veel bittere herinneringen bestaan aan de onteigeningen die in de jaren van de DDR zijn doorgevoerd?

Groot geschut is nodig, want de staat kan de markt niet meer aan

Sebastian Roos, Berlijnse activist

Roos knikt begrijpend. „Op een winteravond eind 2017 zaten we met vijftien mensen bij elkaar om te praten over de uit de hand gelopen situatie op de woningmarkt. Toen iemand de eerste keer het woord ‘onteigening’ liet vallen dacht ik wel even: gaat dat niet te ver? Het is een zwaar middel. Maar dit grote geschut is nodig, want de staat kan de markt niet meer aan. Deze woningbedrijven werken niet voor hun huurders, maar voor hun aandeelhouders.”

Tien mensen haakten af, zij vonden het niet realistisch om in te zetten op onteigening van ondernemingen als Deutsche Wohnen (met meer dan 100.000 woningen de grootste verhuurder van Berlijn). Roos en vier anderen gingen door.

Inmiddels heeft het debat over onteigeningen een extra impuls gekregen door de voorzitter van de jongerenorganisatie van regeringspartij SPD, Kevin Kühnert. Die pleitte er op 1 mei in een interview voor om grote bedrijven als BMW te laten overgaan in gemeenschapshanden. Verder zouden als het aan hem lag mensen alleen nog huizen mogen bezitten wanneer ze er zelf in wonen.

In de eerste jaren na de val van de Muur (1989) en de Duitse eenwording (1990) was Berlijn straatarm. Woningnood was er allerminst. Privatisering van de gemeentelijke woningbedrijven leek de politiek een goed idee – en een welkome bron van inkomsten. En zo kwam ook het complex waar Roos woont, in de jaren dertig gebouwd als arbeiderswoningen in een lichte, groene omgeving, in handen van een private onderneming.

Zwevend toilet

Roos betaalt voor zijn appartement van ongeveer 40 vierkante meter 380 euro per maand, exclusief stookkosten – niet veel, vindt ook hij. Na de renovatie zou daar 127 euro bovenop komen, maar nadat Roos een procedure aanspande blijft de verhoging beperkt tot 47,06 euro.

„Het gaat me niet om het geld, maar om de onrechtvaardigheid. Mensen die het krap hebben rekenen op bepaalde woonkosten, en moeten dan opeens iedere maand een smak meer betalen. Soms voor moderniseringen waar ze helemaal niet op zaten te wachten, extra stopcontacten bijvoorbeeld, een vrij zwevend toilet, een balkon of warmte-isolatie waarvan het effect maar heel beperkt is. In veel gevallen wordt het zo duur dat ze dan op zoek moeten naar een ander, goedkoper huis.”

En niet alleen mensen die van heel weinig geld moeten rondkomen raken door zulke huurverhogingen in de problemen, benadrukt Roos. In wijken waar hele straten inmiddels door renovatie tot het luxesegment zijn gaan behoren, kunnen ook mensen met een baan en een gemiddeld inkomen zich niet meer staande houden.

De Berlijnse huurdersbond, met 170.000 leden, heeft het initiatief van Roos en de zijnen verwelkomd. „Sinds een jaar of zeven is er echt sprake van een crisis”, zegt directeur Reiner Wild. „Door een falen van de markt en de politiek zitten we met een enorm tekort aan betaalbare woningen. Te laat heeft men gezien dat de bevolking van Berlijn (nu ruim 3,5 miljoen, red.) weer sterk ging groeien. Jaarlijks komen er 40.000 mensen bij. We hebben hier een tekort van 70.000 tot 120.000 woningen.”

En, zegt Wild, „grote bedrijven hebben er helemaal geen belang bij dat de markt zich ontspant. Zij maken grote winsten. Ze renoveren veel, maar wentelen de kosten af op de huurder. Mensen met lage- en middeninkomens zijn extreem bezorgd. Iedere brief van de verhuurder in de brievenbus, veroorzaakt angst dat het een huurverhoging is.”

Lees meer over de Europese verkiezingen op nrc.nl/europakiest

Charlottenburg

Ook woningbedrijf Deutsche Wohnen erkent dat sprake is van een crisis op de woningmarkt. „Maar onteigening is de verkeerde weg”, zegt woordvoerder Marko Rosteck. „Juridisch is het helemaal niet haalbaar, het is vooral een politieke actie.

„Onteigening levert ook geen enkele nieuwe woning op. Terwijl het tekort aan woningen het grote probleem is en tot die grote prijsstijgingen leidt. Maar bouwen in Berlijn is niet eenvoudig. In de wijk Charlottenburg zijn wij al zes jaar bezig een bouwvergunning te krijgen, zes jaar! Terwijl er acute woningnood is! De politiek moet zich veel meer inspannen om snelle nieuwbouw mogelijk te maken. Voor onderwijzers, politiemensen, verpleegkundigen zijn er veel te weinig woningen.”

Strijdlustig ging de bestuursvoorzitter van Deutsche Wohnen onlangs in discussie met voorstanders van het onteigeningsidee. „We leven hier niet in een bananenrepubliek!” De initiatiefnemers noemde hij vertegenwoordigers van „het lelijke, luidruchtige, onserieuze Berlijn dat geen toekomst heeft”.

Bij Sebastian Roos in het trappenhuis bladdert de verf van de muren. Was een renovatie dus eigenlijk niet nodig? „Nee”, werpt hij tegen, „je ziet hier een ander probleem: een huisbaas die jarenlang het onderhoud heeft verwaarloosd.”