Waarom escaleert het conflict tussen Iran en de VS steeds weer?

Iran-deal Na toenemende druk van de VS heeft Iran aangekondigd het nucleair akkoord deels op te schorten. Waarom nu deze escalatie en waarom zijn de twee landen zo op elkaar gebeten? Elf vragen.

Een man fietst langs een kernreactor vlak buiten de stad Bushehr in Iran.
Een man fietst langs een kernreactor vlak buiten de stad Bushehr in Iran. Foto Majid Asgaripour/AP

Het nucleaire pact van de internationale gemeenschap met Iran lijkt vier jaar na de ondertekening weer een flinke stap dichterbij desintegratie te zijn. Precies een jaar nadat president Trump de Amerikaanse handtekening onder de deal had ingetrokken, kondigde Iran op zijn beurt aan het akkoord deels op te schorten. Het dreigde ook de verrijking van zijn uranium op te voeren als de vijf niet-Amerikaanse ondertekenaars niet binnen zestig dagen voor verlichting van de Amerikaanse sancties zouden zorgen. Daarmee vervliegt de laatste hoop van de voorstanders van het akkoord, die hiermee in 2015 dachten de Iraanse nucleaire ambities te beteugelen én het land meer in te bedden in de internationale gemeenschap. Elf vragen over de aftakeling van een belangrijk internationaal verdrag.

1 Waarom escaleert de kwestie deze week?

In de aanloop naar de verjaardag van Trumps besluit voerden de VS de druk op Iran op. Een aantal landen dat nog olie mocht importeren uit Iran, waaronder China en Turkije, mag dat sinds eind vorige week niet meer. In het weekend stuurden de VS een vliegdekschip met begeleiding en bommenwerpers naar de Golf omdat Iran, of aan Iran gelieerde partijen, aanslagen zouden beramen op de VS en zijn bondgenoten. Details over die dreiging werden niet verstrekt. Het vliegdekschip in kwestie, de Abraham Lincoln, was ten tijde van de aankondiging al op weg naar de Golf voor een routine-opdracht. Toen begin deze week duidelijk werd dat Iran zou reageren op de aanhoudende Amerikaanse druk, vloog de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Pompeo onverwachts van een top in Finland naar Irak voor een bezoek aan Amerikaanse troepen.

2 Wat behelst de Iran-deal van 2015?

Het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) moet garanderen dat Irans nucleaire programma uitsluitend civiel is. Iran belooft dat het geen kernwapens zal ontwikkelen of aanschaffen. In ruil voor restricties op nucleaire activiteiten zouden nationale en VN-sancties, voor zover ze betrekking hebben op het nucleaire programma van Iran, worden opgeheven. Ook economische sancties zouden worden verlicht.

Iran hield lang vol dat nucleair onderzoek uitsluitend civiele doelen diende, maar daar ontstonden twijfels over toen er bij herhaling geheime installaties werden ontdekt. In 2013 begonnen de VS gesprekken met de pragmatischer Hassan Rouhani die in 2015 tot een akkoord leidden. Iran heeft een akkoord gesloten met de P5+1: VS, VK, Frankrijk, Rusland, China plus Duitsland, dat als belangrijke handelspartner van Iran aansloot bij de vijf VN-vetomachten. Later heeft de VN-Veiligheidsraad de afspraken onderschreven. Iran heeft dus eigenlijk een afspraak met de wereldgemeenschap.

3 Wat had president Trump tegen het akkoord?

De deal was altijd al een splijtzwam in de Amerikaanse politiek. De Republikeinen geloven niet dat Iran met internationale afspraken in toom te houden is. Zij grijpen daarom elke gelegenheid aan twijfel te zaaien over de betrouwbaarheid van het regime in Teheran. De deal gold voor hen als duidelijk bewijs dat president Obama wereldvreemd en soft is.

Lees meer over de Amerikaanse terugtrekking uit het akkoord met Iran

Trump haalde al tijdens zijn verkiezingscampagne uit naar de afspraken. Het is volgens hem de slechtste deal die de VS ooit hebben gesloten. Trump vond dat Iran zich niet aan de afspraken hield. Hij vond de looptijd van de deal te kort. Hij oordeelde dat belangrijke dreigingen die van Iran uitgaan niet verholpen worden, zoals de bouw van raketten. De VS maken zich ook zorgen over Iraanse activiteiten in Jemen en Syrië, en het toenemende gevaar voor Israël.

4 Hoe groot is de dreiging van Iran?

Ook de Europeanen zijn bezorgd om de Iraanse expansie van de laatste jaren in het Midden-Oosten. Iran geniet een grote invloed in het buurland Irak, waar het een aantal sterke milities min of meer controleert. Zowel politiek als economisch is Iran een machtsfactor van betekenis in Irak. In de Syrische oorlog leverde Iran, samen met de Russen, een cruciale bijdrage aan het overleven van het regime van president Assad. Dat gebeurde deels ook via strijders van Hezbollah, de sterke militie in Libanon die nauwe banden onderhoudt met Iran. Ook in Jemen ten slotte heeft Iran zich op bescheiden schaal gemengd in de oorlog die zijn aartsvijand Saoedi-Arabië daar met bondgenoten uitvecht tegen de Houthi’s. Iran steunt de Houthi’s.

5 Hoezeer heeft Iran te lijden onder de sancties?

De Amerikaanse sancties tegen Iran mogen omstreden zijn, feit is dat ze zeer effectief zijn en Iran hard hebben geraakt. De Iraanse olieproductie, die voor Trumps besluit vorig jaar, op zo’n 2,8 miljoen vaten per dag stond, is inmiddels tot de helft daarvan geslonken. Wat Washington betreft moet dat zelfs terug naar nul. Deze teruggang is rampzalig voor Iran. Daalde het bruto binnenlands product vorig jaar al met 3,9 procent, voor dit jaar raamde het Internationaal Monetair Fonds de teruggang op 6 procent. En dat was nog voor de jongste Amerikaanse sancties over de olie-import van Iran van kracht werden. De inflatie beloopt er inmiddels 51 procent per jaar, de voedselprijzen zijn in veel gevallen verdubbeld. Veel Iraniërs kunnen de eindjes nauwelijks meer aan elkaar knopen. Sommigen hebben hun baan verloren. Het is een wreed ontwaken voor Iraniërs die na het nucleaire akkoord dachten dat ze na jaren van ontberingen eindelijk eens eigen auto konden aanschaffen of naar het buitenland konden reizen.

Europese regeringsleiders besloten eerder dat zij Europese bedrijven die zakendoen met Iran, willen beschermen tegen Amerikaanse sancties

6 Speelt Europa hierin eigenlijk nog een rol?

Voor Europa is de langzame ontrafeling van de deal een uiterst pijnlijke kwestie. Europa heeft hard aan het akkoord gewerkt en heeft zich vorig jaar tot het uiterste ingespannen Trump op andere gedachten te brengen. De deal gold als een overwinning voor de diplomatie. Het afgelopen jaar hebben de Europeanen geprobeerd het pact overeind te houden. Maar veel verder dan steunbetuigingen kwam men niet. De noodkreet van Iran is mede bedoeld de Europeanen eindelijk te forceren tot een keuze tussen Trump en de deal.

De sancties die de VS weer hebben ingesteld treffen niet alleen Amerikaanse bedrijven die handel drijven met Iran, maar álle bedrijven. Wie handel drijft met Iran kan daar in de VS voor gestraft worden. Grote ondernemingen met belangen in de VS kiezen liever voor hun Amerikaanse handel dan voor belangen in Iran.

Om Europese bedrijven te vrijwaren van Amerikaanse pressie, werd afgelopen winter een Europees mechanisme in het leven geroepen. Frankrijk, Duitsland en het VK hebben in januari Instex opgericht, een Frans bedrijf dat in essentie ruilhandel met Iran mogelijk moet maken. Instex heeft in eerste instantie een zeer bescheiden opdracht: het gaat om handel in onder andere medicijnen en landbouwproducten, vooralsnog niet om de belangrijke handel in olie. Het in Parijs gevestigde bedrijfje is in Iraanse ogen een klassiek voorbeeld van ‘te weinig, te laat’.

7 Waarom is het Witte Huis zo gebrand op Iran?

Terwijl Trump tijdens campagnebijeenkomsten tegen het slechte akkoord van Obama ageerde, werkte de Republikeinse havik en voormalig diplomaat John Bolton als commentator voor Trumps favoriete tv-zender Fox. Bolton heeft de reputatie elk probleem op te willen lossen met raketten en te houden van regime change, is al jaren gefixeerd op Iran, heeft nauwe banden met Iraanse oppositie in het buitenland én met Amerikaanse geldschieters die het beleid van de Israëlische premier Bibi Netanyahu steunen. Bolton is sinds vorig jaar Trumps adviseur voor nationale veiligheid.

Boltons invloed op het Amerikaanse buitenland beleid is dus groot, maar almachtig is hij niet. Trump en Bolton vinden elkaar in een beleid dat geheel ten dienste staat van het Amerikaanse belang; geen van beiden heeft veel op met multilateraal overleg en ze deinzen er niet voor terug bondgenoten te schofferen als dat zo uitkomt. Toch is er een verschil tussen de twee: waar Bolton doet voorkomen dat hij gebrand is op actie, is Trump terughoudend. De president zegt niet in een grootschalig buitenlands militair avontuur gezogen te willen worden.

8 Waarom is Iran op zijn beurt zo anti-Amerikaans?

Al sinds de Islamitische Revolutie, dit jaar veertig jaar geleden, heeft het Iraanse regime zich bediend van een keiharde anti-Amerikaanse retoriek. Het land werd aangeduid als de Grote Satan en mensen werden aangemoedigd hun voeten te vegen op matjes met de Amerikaanse vlag erop. Die haat had mede te maken met het feit dat de CIA in de jaren vijftig hielp een democratisch gekozen regering omver te werpen, ten gunste van de allerminst democratische sjah van Iran. Tot het bittere eind in 1979 bleven de VS de sjah steunen. Deels is die retoriek inmiddels versleten, al varen de Iraanse leiders nog altijd graag uit tegen de VS. In de oren van veel Iraniërs klinken zulke woorden al heel lang hol. De werkelijkheid is dat veel Iraniërs niets liever zouden doen dan zich vreedzaam vestigen in het land van de Grote Satan.

9 Welke rol speelt Israël?

Israël is al sinds de Islamitische Revolutie beducht voor het Iraanse regime. De Iraanse leiders dreigen de kleine Satan, zoals ze Israël vaak noemen, nog regelmatig met dood en verderf. Ook de toegenomen kracht van Hezbollah en van Iran zelf in Syrië baart Israël zorgen. Het wil bovendien tot elke prijs voorkomen dat Iran de beschikking krijgt over een eigen kernwapen en daarmee Israël acuut zou kunnen bedreigen. Premier Netanyahu hamert consequent op dit gevaar. Net als Trump was hij vanaf het begin tegen het akkoord uit 2015 met Iran. Van tijd tot tijd brengt hij met veel vertoon nieuwe ‘bewijzen’ dat Iran actief een eigen kernwapen probeert te verkrijgen, ook al delen de meeste experts zijn analyses niet. De premier reageerde woensdag op kenmerkende wijze: „Vanmorgen, op weg hierheen, hoorde ik dat Iran zijn nucleaire programma weer wil opnemen. Wij zullen niet toelaten dat Iran kernwapens verkrijgt. We zullen doorgaan diegenen te bestrijden die ons dood zouden willen maken.”

10 Hoe staan Saoedi-Arabië en de Golfstaten tegenover Iran?

De Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman, de feitelijke heerser in het land, koestert een zelfde diepe afkeer van Iran als zijn bondgenoot Trump. Hij heeft al verklaard dat als aartsrivaal Iran de beschikking zou krijgen over een kernwapen, „we zonder twijfel zo snel mogelijk zouden volgen”. De Saoediërs hebben inmiddels een eigen nucleair programma opgezet, vooralsnog zonder dezelfde intensieve controle als die waaraan het Iraanse programma is onderworpen. Ook de kroonprins van de Verenigde Arabische Emiraten, Mohammed bin Zayed is een havik jegens Iran. Dat geldt echter niet zozeer voor Qatar, Koeweit en Oman, die tamelijk goede relaties met Iran hebben.

Amerika en Iran jakkeren voort op de weg naar nergens, schreef Carolien Roelants in november.

11 Draait de escalatie uit op oorlog?

Afgaande op Trumps afkeer van kostbare militaire expedities is die kans niet zo groot. Maar Trumps opvattingen kunnen veranderen en hij is ook zeker niet de enige speler in de regio. Iran is echter evenmin gebrand op een oorlog. Een militair conflict met de VS en Israël, beide technologisch en militair veel verder ontwikkeld, zou makkelijk in een ramp kunnen eindigen voor de leiders in Teheran. De uitputtingsoorlog tegen Irak uit de jaren tachtig van de vorige eeuw, die Iran aan de rand van de afgrond bracht, ligt de leiders nog vers in het geheugen. Sindsdien is hun beleid er juist op gericht geweest Iran niet een tweede keer met zo’n bedreiging geconfronteerd te laten worden. En hoewel Iran zijn kaarten onder leiding van generaal Suleimani, die de buitenlandse militaire activiteiten coördineert, handig heeft gespeeld, is het zeker geen militaire supermogendheid.