Verborgen Cupido blootgelegd op schilderij van Vermeer

Ontdekking In de achtergrond van een schilderij van Vermeer blijkt onder een overschildering een grote afbeelding van Cupido verscholen. Die wordt nu tevoorschijn gehaald.

Links: Vóór de restauratie van Johannes Vermeer, Brieflezend meisje bij het venster, circa 1657 Rechts: Halverwege de restauratie.
Links: Vóór de restauratie van Johannes Vermeer, Brieflezend meisje bij het venster, circa 1657 Rechts: Halverwege de restauratie. Foto Wolfgang Kreische / SKD / Klut

Een ‘nieuwe’ Vermeer. Zo presenteert de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden het sensationele resultaat van de voorlopige restauratie van het schilderij Brieflezend meisje bij het venster (ca. 1657), een van de 35 schilderijen die met zekerheid aan Johannes Vermeer (1632-1675) zijn toegeschreven.

In de achtergrond van het schilderij blijkt onder een overschildering een grote afbeelding van een Cupido, een Romeins liefdesgodje, verscholen. Dit ‘schilderij in een schilderij’, een typisch Vermeer-stijlkenmerk, werd veertig jaar geleden bij een röntgenopname al waargenomen.

Lange tijd veronderstelden kunsthistorici dat de Delftse schilder de Cupido zelf had overschilderd. Maar uit verfonderzoek en meer röntgenopnames, waarbij ook het Rijksmuseum Amsterdam heeft meegeholpen, is vast komen te staan dat de overschildering van aanzienlijk recenter datum is dan de rest van het schilderij en dateert van na Vermeers dood.

Een belangrijke aanwijzing voor die conclusie was dat het overgeschilderde stuk muur aanzienlijk donkerder was dan de rest van de muur. De verklaring: op het moment dat de Cupido werd overschilderd was het schilderij al tientallen jaren oud. De oorspronkelijk verflaag zat onder een laag vuil en de vernislaag was verdonkerd. Bij de overschildering werd de kleur van de achtergrond daarop aangepast.

Verflaag verwijderd

Na overleg met een internationaal team van kunsthistorici maakte de Gemäldegalerie maandag bekend , is begin 2018 besloten om de overschildering voorzichtig te verwijderen. De restaurator van het museum is nu halverwege die klus. Tot 16 juni is het voorlopig resultaat in Dresden te zien.

Johannes Vermeer, Staande virginaalspeelster, 1632-1675 Foto National Gallery, London

Brieflezend meisje bij het venster is sinds 1742 opgenomen in de stadscollectie van Dresden. Een zelfde Cupido-schildering figureert ook in een ander schilderij van Vermeer: in Staande virginaalspeelster (1670-1673), in bezit van de National Gallery in Londen. Kunsthistorici zijn er van overtuigd dat Vermeer zelf zo’n Cupido-schilderij bezat. In een beschrijving van de inventaris van zijn weduwe, een jaar na zijn dood opgesteld, is sprake van „Een Cupido”.

Vermeer incorporeerde vaak andere kunstwerken in zijn schilderijen om zo commentaar te leveren. Volgens conservator Uta Neidhart van de Gemäldegalerie is de Cupido „de enige aanwijzing” die duidelijk maakt dat Vermeer met zijn brieflezende meisje een liefdesverhaal heeft geschilderd.

Het voltooien van de restauratie zal nog zeker een jaar duren. Met een scalpel zal de overschildering millimeter voor millimeter worden verwijderd.