Opinie

    • Ian Buruma

Laten we de liberale traditie in China niet vergeten

Democratie Precies honderd jaar geleden demonstreerden Chinese studenten voor meer vrijheid. Dat inspireerde protesten in 1989. Nu is het tijd voor een nieuwe storm, schrijft

4 mei was het honderd jaar geleden dat Chinese studenten de straat op gingen om te demonstreren tegen het oude ‘feodale’ China. De demonstranten eisten politieke, intellectuele, sociale, en artistieke vrijheden. De protestbeweging van 4 mei 1919 wordt nu officieel herdacht door een communistisch regime dat geen enkel protest toelaat, laat staan van studenten. Dertig jaar geleden, op 4 juni 1989, maakten tanks een bloedig einde aan het protest van een generatie die door ‘4 mei’ was geïnspireerd. Daar mag in het huidige China met geen woord over gerept worden.

Maar ‘4 mei’ is te belangrijk in de Chinese historie om onopgemerkt voorbij te laten gaan. En dus sprak president Xi Jinping de jeugd van China toe en spoorde hen aan om „moedig te zijn in hun strijd” en „de geest van 4 mei na te leven”. Terwijl Jinping deze woorden sprak, werd een aantal studenten van de universiteit van Beijing opgepakt om te voorkomen dat hun kritische stemmen het feest zouden bederven.

Wat was die ‘geest van 4 mei’? Het begon met een protest tegen de manier waarop de toenmalige Chinese regering had toegelaten dat de Duitse controle over een oostelijk deel van China werd overhandigd aan Japan, zoals was vastgelegd in het Verdrag van Versailles. Dit werd gezien als een nationale schande. Maar ‘4 mei’ ging over meer. Evenals de Europese Verlichting – die indirect als voorbeeld diende – bestond de beweging uit verschillende stromingen: seksuele vrijheid, feminisme, socialisme, taalvernieuwing, hervorming van het onderwijs, en zo nog meer. De beroemdste symbolen van de 4 mei-beweging waren ‘Meneer Wetenschap’ en ‘Meneer Democratie’, twee idealen die nauw met elkaar verbonden waren.

Lees ook: China in het centrum van de macht.

De initiatiefnemers waren studenten en professoren van de Universiteit van Beijing. De president van de universiteit, Cai Yuanpei, sprak zich uit voor open debat en verdraagzaamheid. Chen Duxiu, de decaan, was daarentegen een linkse revolutionair, die later de Chinese Communistische Partij zou leiden, totdat hij door partijgenoot Mao Zedong opzij werd geschoven.

De studenten waren evenzeer verdeeld. Sommigen waren voor agressieve zuiveringen. Het huis van de man die namens China met Japan onderhandelde, werd afgebrand en een andere vooraanstaande politicus werd in elkaar geslagen. Andere studenten zochten meer gematigde oplossingen voor de sociale en politieke problemen van China.

Uiteindelijk heeft China zich niet in een liberale richting ontwikkeld. In de jaren twintig en dertig borrelde een burgeroorlog tussen de nationalisten van Chiang Kai-Shek en Mao’s communisten. Na een brute bezetting door Japan, die aan miljoenen Chinezen het leven kostte, laaide de burgeroorlog weer op. In 1949 kwamen de Communisten aan de macht.

President Jinping verstaat onder de geest van ‘4 mei’ de extreme lijn van Chen Duxiu die uitmondde in de dictatuur van de Communistische Partij. Het idee dat democratie niet kon bestaan zonder wetenschap, en dat wetenschap zich alleen in vrijheid kon ontplooien, werd vervormd in de orthodoxie van ‘wetenschappelijk socialisme’.

Voorbode van de revolutie

Wat ontbreekt in de officiële herdenking van de 4 mei-beweging is de vrijere, meer ruimdenkende, open manier van denken die in 1919 nog de overhand had. De beroemdste schrijver in die periode was Lu Xun, een briljante essayist, wiens scherpe geest later ongetwijfeld onder het maoïsme zou zijn verpletterd als hij niet voor de revolutie was gestorven. Maar ook Lu Xun, net als ‘4 mei’, wordt nu gevierd als een voorbode van de communistische revolutie.

De protesterende studenten in 1989 hebben nooit geweld gebruikt, maar ook zij waren verdeeld in radicale en meer gematigde elementen. Er waren studentenleiders bij die met de regering wilden onderhandelen over hervormingen. Anderen eisten een democratische revolutie.

Lees ook: Leiders ‘Paraplu-revolte’ Hongkong schuldig bevonden.

Maar de regering gaf geen millimeter toe. Er werd gedreigd met harde maatregelen als de studenten het veld niet zouden ruimen. In Beijing en tal van andere steden, kwam de verdeeldheid onder de studentenbetogers toen duidelijk naar voren. Sommigen wilden zich terugtrekken, anderen kozen ervoor voet bij stuk te houden, zelfs als het tot hun dood zou leiden. De hardere lijn werd verkozen en duizenden vonden inderdaad hun dood, op straat of in gevangenschap.

Een conclusie die veel wordt getrokken uit de tragische moderne geschiedenis van China is dat Chinezen niet klaar zouden zijn voor politieke vrijheid, of zelfs dat het land er niet geschikt voor is. Men krijgt dikwijls van hoog opgeleide Chinezen te horen dat democratie onherroepelijk zou leiden tot chaos en geweld. Daarom zijn miljoenen Chinezen bereid om het communistiche bewind te steunen, zónder dat ze een woord geloven van de officiële propaganda. Alles is beter dan wanorde die al zoveel ellende heeft gebracht. Maar de liberale stromingen van ‘4 mei’ en van zomer 1989, mogen niet vergeten worden. De boeken van Lu Xun, de oproep tot intellectuele vrijheid van Cai Yuanpei, of veel recenter, van de Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo, tonen aan dat er andere mogelijkheden bestaan in China. Er zijn manieren om uit de vicieuze cirkel van gewelddadig verzet en brute repressie te breken. Dat is de geest van ‘4 mei’ die zou moeten worden herdacht en gehuldigd.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.