Historicus en Churchill-biograaf John Lukacz overleden

De in Hongarije geboren schrijver vluchtte in de jaren veertig naar de Verenigde Staten. Hij schreef meer dan dertig boeken, onder meer over zijn held Winston Churchill.

De schrijver en historicus John Lukacz zag zichzelf als reactionair en waarschuwde voor de gevaren van populisme.
De schrijver en historicus John Lukacz zag zichzelf als reactionair en waarschuwde voor de gevaren van populisme. Foto Freddy Rikken

De in Hongarije geboren historicus John Lukacz is maandag op 95-jarige leeftijd overleden. Als intellectueel en Tweede Wereldoorlog-expert werd hij onder meer beroemd door zijn biografische werk over Winston Churchill.

Lees het NRC-interview met Lukacz uit 2008: ‘Geallieerden waren te toegeeflijk’

Kind van een katholieke vader en joodse moeder, diende Lukacz tijdens de Tweede Wereldoorlog in een Hongaars arbeidsbataljon, waaruit hij in 1944 deserteerde. Ondergedoken overleefde hij de rest van de oorlog in Boedapest.

Lukacz ontvluchtte na de Tweede Wereldoorlog het door de Sovjet-Unie bezette Hongarije en kwam in 1946 met de boot aan in de Verenigde Staten. De historicus gaf les op Princeton, Colombia en andere prominente instituten, maar doceerde een groot deel van zijn carrière aan een kleinere katholieke school in Philadelphia.

Reactionair

Onder historici werd zijn visie als eigenzinnig beschouwd. Lukacz zag zichzelf als reactionair. Hij was zeer kritisch over de culturele revolutie in de jaren zestig vanuit de linkse hoek. Tegelijkertijd verzette hij zich tegen conservatieve stromingen in de VS die onder meer verantwoordelijk waren voor de Irak-oorlog begin van deze eeuw.

In totaal produceerde Lukacz meer dan dertig boeken. Hij schreef over zijn geboorteland, de Amerikaanse geschiedenis van de twintigste eeuw en meerdere werken over de Tweede Wereldoorlog.

In 2008 sprak NRC met de historicus over zijn essaybundel Langs kromme lijnen, waarin hij met zes vragen de verschillende mogelijke scenario’s van conflict probeerde te begrijpen. Daarin schreef Lukacz over zijn werkwijze:

„De historicus moet tegenover zijn onderwerp een indeterministisch gezichtspunt blijven innemen. Hij verplaatst zich voortdurend op een punt in het verleden waarop de kenbare factoren nog verschillende uitkomsten schenen toe te laten.”

Lukacz was vanwege zijn studies van de moderne geschiedenis bezorgd over de toekomst van de mensheid. Technologie en wetenschap werden volgens hem op een gevaarlijk voetstuk geplaatst. Ook waarschuwde hij voor populisme in westerse democratieën: het volk zou namelijk te makkelijk te manipuleren zijn om misdaden te plegen. Het totalitarisme en de genocides van Hitler en Stalin waren daarvoor volgens hem overtuigend bewijs.

Churchill

Winston Churchill, die de Britten tijdens de Tweede Wereldoorlog leidde tegen nazi-Duitsland en mogelijke onderhandelingen met Berlijn afkapte, was zijn grote held en in zijn ogen de beste staatsman van de twintigste eeuw.

Het boek Five Days in London van Lukacz was een belangrijke bron voor de film Darkest Hour over Churchill in 2017. In 2002 schrijf hij het werk Churchill: Visionary, Statesman, Historian, een lovende biografie over de Brit.

Lukacz overleed door hartfalen in zijn huis in Phoenixville, Pennsylvania, laat zijn stiefzoon maandag weten aan persbureau AP. Lukacz trouwde drie keer – twee van zijn vrouwen overleden – en kreeg twee kinderen.