Recensie

Recensie Beeldende kunst

Fraaie expositie over de zoektocht naar God

Beeldende kunst ‘Kabbala’ in het Joods Historisch Museum is een bijzonder volledige tentoonstelling over de geschiedenis van het Joodse mystieke denken en de invloed ervan op de moderne kunst.

De tentoonstelling ‘Kabbala’ zet de geschiedenis van de Joodse mystiek centraal met een brede keur aan werken. Hier, van links naar rechts: ‘Synagoge in Safed’, (1931), Marc Chagall. Fragment van een kabbalistische boekrol, 18de eeuw. ‘Puerta del Cielo’ (1675), Abraham Cohen de Herrera. ‘Cabbalistic Magic’ (1953), Moshe Castel.
De tentoonstelling ‘Kabbala’ zet de geschiedenis van de Joodse mystiek centraal met een brede keur aan werken. Hier, van links naar rechts: ‘Synagoge in Safed’, (1931), Marc Chagall. Fragment van een kabbalistische boekrol, 18de eeuw. ‘Puerta del Cielo’ (1675), Abraham Cohen de Herrera. ‘Cabbalistic Magic’ (1953), Moshe Castel. V.l.n.r.: collectie Stedelijk Museum Amsterdam, Bibliotheek Ets Haim Livraria Montezinos, Jewish Museum New York.

Wonderlijke objecten, magische geschriften, vellen vol cirkels met getallen en woorden, maar ook moderne schilderijen en opwindende video’s. Aan het einde van de tentoonstelling Kabbala in het Joods Historisch Museum zal het de gemiddelde bezoeker duizelen. Wat heeft hij eigenlijk gezien? Wat hebben al die objecten met elkaar te maken?

Het beste advies is om terug te gaan naar het begin. Daar ligt het meest iconische voorwerp van de hele tentoonstelling: een meer dan tien meter lange perkamenten rol waarop een zeventiende-eeuwse rabbijn door middel van teksten en tekeningen zijn zoektocht naar God heeft geprobeerd weer te geven.

Een zoektocht naar God. Een God die we niet kunnen kennen, maar waar we wel graag alles van willen weten. Zo zou je Kabbala inderdaad kunnen samenvatten. Zoals dat met elke zoektocht gaat: voordat je gevonden hebt wat je zoekt, ben je veel andere dingen tegengekomen. En betreed je zijpaden en kronkelwegen. Die zijwegen voeren onder meer langs magie, numerologie en esoterie.

Vanaf het begin van de Joodse geschiedenis zijn geleerden op zoek geweest naar verklaringen voor de schepping, de openbaring en de verlossing (drie kernbegrippen binnen het Jodendom). Dat deed men onder andere door de Torah (de vijf heilige boeken van Mozes) op mystieke wijze te verklaren. Ook dacht men na over de geboden en verboden (de Halaga of Joodse wet). De gedachte was dat de mens zo meer kon leren over de aard en natuur van God. Uiteindelijk ontstond er, in de loop der eeuwen, een zeer doorwrocht filosofisch systeem: de Kabbala.

De zoektocht naar God

Op de tentoonstelling komt de ontwikkeling van Kabbala inclusief alle zijpaden en doodlopende stegen uitgebreid aan de orde. Omdat de zoektocht naar God, verlossing en openbaring bij uitstek een bezigheid is geweest van intellectuelen, bestaat een groot deel van het getoonde uit vaak schitterend verluchte teksten. Sommige zijn echt grafische hoogstandjes. Dat Kabbala zich op de merkwaardigste manieren manifesteerde, blijkt bijvoorbeeld uit een fraai zestiende-eeuws handschrift. Een christelijke geleerde heeft aan de vier Hebreeuwse letters die samen de Godsnaam vormen een vijfde letter toegevoegd, waardoor er in de tekst plotseling de naam Jezus staat. God manifesteert zich zo letterlijk in zijn zoon.

Opvallend is de rol die moderne kunst speelt in het eerste deel van de tentoonstelling. Het viel conservator Mirjam Knotter tijdens de voorbereiding van de expositie op dat het Joodse mystieke denken van de Kabbala veel moderne kunstenaars aantrekt. „Ik stuitte bijvoorbeeld op werken van Barnett Newman, Anselm Kiefer, R.B. Kitaj en Moshe Castel, waarin de invloed van Kabbala duidelijk te zien is.”

En dus hing zij The Void, een schitterend werk van Anish Kapoor, naast een oeroude mystieke Joodse tekst waarin de schepping centraal staat. En het schilderij Sefirot van Anselm Kiefer, waarop boomvormige zwarte structuren de overhand hebben, werd gecombineerd met een tekening van een Joodse levensboom. Het zijn fraaie combinaties die goed laten zien hoe de kunstenaars door de Kabbala zijn geïnspireerd. In het tweede deel van de tentoonstelling, in het prentenkabinet, zijn ook voorbeelden van volkse Kabbala te zien, zoals gebedskleden en amuletten ter afwering van het boze oog.

Jammer, dat er bij deze tentoonstelling geen echte catalogus is verschenen. Want de zaalteksten en de beschrijvingen bij de voorwerpen zijn soms aan de korte kant en zitten bovendien vol met termen uit de Joodse religie. Dat maakt de tentoonstelling voor bezoekers die niet ingewijd zijn in de Joodse terminologie minder toegankelijk. Een leesbare publiekscatalogus – het bij deze tentoonstelling verschenen boek met essays is dat absoluut niet – zou wonderen hebben gedaan.

Correctie: in een eerdere versie van dit artikel stond dat in het prentenkabinet ook een bronzen klokje te zien was. Dit is onjuist. Het klokje staat alleen in de publicatie vermeld.