Opinie

    • Lotfi El Hamidi

Bekende vreemdeling

‘Ik wou dat ik Stuart Hall was”, wenste Anil Ramdas begin jaren 90. In veel opzichten leek Ramdas (1958-2012) ook op zijn voorbeeld, de Jamaicaans-Britse socioloog Stuart Hall (1932-2014), wellicht meer dan hij wilde toegeven. Net als Hall kwam Ramdas uit een voormalige kolonie, migreerde hij naar het ‘moederland’ en groeide hij uit tot een invloedrijke cultuurcriticus. Maar er is ook een andere, minder fraaie ontwikkeling die zij beiden gelijktijdig moesten ondergaan.

Het voelde als „een déjà vu, als thuiskomen”, zei Hall over zijn migratie naar Engeland, waarvan hij al gauw wist dat het een enkele reis was. Hall zou nooit meer teruggaan – hij kón niet teruggaan, vond hij, dat zou een „psychische dood” betekenen. Hij zou in Jamaica hooguit een familiar stranger zijn, zoals de titel van zijn postuum uitgegeven autobiografie zou heten. Zijn toekomst lag in Groot-Brittannië, het land waar hij een onuitwisbare stempel zou drukken op het denken over het koloniale verleden, migratie en identiteit.

Hall wordt gezien als de grondlegger van de multiculturele samenleving in Engeland, een samenleving waarvan hij dacht dat die, net als zijn migratie, onomkeerbaar was. Maar hij onderschatte de nationalistische reactie van de ontvangende bevolking op die ontwikkeling. De Rushdie-affaire in 1989 toonde de eerste barsten, 9/11, de Irak-oorlog en de aanslagen in Londen in 2005 sloegen de fragiele multiculturele idylle aan diggelen.

De terugtrekking uit de multiculturele samenleving als ideaal door intellectuelen en politici vond Hall een overdreven reactie, en het liet hem niet onberoerd. Na een halve eeuw in Engeland begon hij zich ontheemd te voelen, ontheemd ten opzichte van de Engelse maatschappij, ten opzichte van de Britten, die hij beter meende te kennen dan de Britten zelf. Hij werd, kortom, een familiar stranger.

Hetzelfde is Ramdas overkomen, die na zijn India-correspondentschap in 2003 in een naargeestig landje terugkeerde. De multiculturele samenleving was mislukt, moest hij keer op keer aanhoren. Een absurde stellingname, vond hij. Een samenleving kun je niet als mislukt verklaren, zoals je een samenleving ook nooit geslaagd kan noemen, was zijn antwoord. Het leek aan dovemansoren gericht.

De multiculturele samenleving is een vreemde paradox geworden. In de jaren 80 en 90, toen het multiculturalisme nog als een ideaal werd beschouwd, moest de tweede generatie migranten die samenleving nog vormgeven. Nu de pluriforme samenleving er simpelweg ís, wordt die consequent geproblematiseerd, op z’n best genegeerd. Daarmee is de sociale schizofrenie compleet, niet alleen bij de migranten maar ook (of juist) bij de autochtone Nederlanders.

Wat had ik graag nu een essay van Anil Ramdas willen lezen.

Lotfi El Hamidi (L.elHamidi@nrc.nl@Lotfi_Hamid) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Tom-Jan Meeus.