Recensie

Recensie Boeken

Op zijn dertiende vindt hij zijn vader met verbrijzeld hoofd

David Vann Na twintig jaar komt de Amerikaanse schrijver David Vann opnieuw met een boek over de zelfmoord van zijn vader. Een roman is het niet geworden, maar wel een ultieme en knappe poging om zich in te leven in iemands gekte.

David Vann in 2011. Foto: Hollandse Hoogte.
David Vann in 2011. Foto: Hollandse Hoogte.

Het was in 1998 dat David Vann voor het eerst het verhaal van de zelfmoord van zijn vader op papier probeerde te zetten. Het lukte hem niet. Vann kwam erachter ‘dat fictie zich nooit leent voor directheid’, vertelde hij in een interview met deze krant. Tien jaar later verscheen Legende van een zelfmoord, met onder meer het verhaal van een zoon die met zijn vader de natuur van Alaska in trekt en daar zelfmoord pleegt. Vann draaide de zaken bewust om, omdat hij alleen via een omweg dichter bij het verhaal van zijn vader kon komen. Inmiddels zijn we ruim twintig jaar verder, en daarin schreef hij romans en non-fictie over het geweld in zijn familie en in Amerika.

‘Waarom schrijf ik ruim twintig jaar na Legende van een zelfmoord weer over mijn vader?’ opent Vann zijn nieuwe boek Heilbot op de maan. De reden is dat hij heeft ontdekt dat zijn vader had overwogen eerst Vanns stiefmoeder om te brengen voordat hij zelfmoord zou plegen. En Vann had daarnaast de behoefte om te ‘overwegen hoe iedereen zijn vader uiteindelijk had laten vallen – naar ik hoop het eindstadium van vier decennia schuldgevoel.’

Naast het verhaal ‘Heilbot op de maan’ zijn voor de Nederlandse vertaling nog enkele korte verhalen gekozen, die allemaal in het teken staan van de zelfmoord van zijn vader of de dood. Anders dan de cover vermeldt, is dit dan ook geen roman, maar een gefragmenteerde verwerking en een ultieme poging zich in te leven in de gekte van een vader.

Schutting van de buren

De manier waarop Vann de gedachten van zijn vader (Jim) verbeeldt, is knap. Dat doet hij onder meer door de idiote verhalen van Jim na te vertellen. Zo vertelt hij aan zijn kinderen, van wie hij weet dat hij ze voor het laatst zal zien, over een heilbot die mee gaat naar de maan. In plaats van plat en wezenloos op de zeebodem te liggen, kan de vis op de maan ineens vliegen, ‘de ijle hoogte in, wiebelend als een enorme, hemelse kwal, wit als melk, zijn buik onmogelijk glad, van dromen gemaakt’. De moraal van het kinderverhaal: ‘Hij hoefde maar één schitterende vlucht te maken. Op meer mogen we geen van allen rekenen. We overleven het geen van allen. Een experiment op zijn best.’

Elders verwoordt Vann de sessies met een gemakzuchtige psychiater (‘hou wapens en munitie gescheiden’), de gesprekken met een wanhopige broer die de opdracht heeft hem te redden en een vader die zijn zoon vraagt: ‘Hoe kwam je aan het idee dat je gelukkig zou worden?’ Om te vervolgen met ‘Hou op met dat kinderachtige gedoe. Doe gewoon wat je te doen staat.’ Vann willigt de theaterwet van Tsjechov in (‘wanneer er in het derde bedrijf een geweer afgaat, dan tone men dit in het eerste bedrijf’) en de lezer weet dan ook vanaf het begin wat er gaat gebeuren. Toch overtuigt Heilbot op de maan, omdat Vann de wanhoop van Jim en die van zijn omgeving pijnlijk goed neerzet.

Een stomp wordt uitgedeeld wanneer in het slotverhaal ‘Schutting’ de dertienjarige David zijn vader vindt. Om zijn moeder en zusje te beschermen, past hij het tafereel aan door te doen alsof de vader over de schutting van de buren is gevallen en zo zijn hoofd heeft verbrijzeld. De woorden van David aan zijn moeder, terwijl hij het plafond schoon boent, waarmee deze bundel afsluit, tonen dat het Vann gelukt is om de geest van zijn vader te vatten, maar geven ook aan dat het schuldgevoel nog lang niet is weggepoetst.

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoon 0900-0113 of www.113.nl.