Schade landbouwbeleid Bolsonaro ‘nu al onomkeerbaar'

Brazilië In 120 dagen nam president Bolsonaro ingrijpende landbouwbesluiten. Ten koste van milieu, inheemse bevolking en Amazone.

„Bolsonaro versterkt de macht van grootgrondbezitters, maar brengt daarmee de positie van kleine boeren en inheemse volken in het geding”, zegt UvA-docent Braziliaanse studies Fábio de Castro.
„Bolsonaro versterkt de macht van grootgrondbezitters, maar brengt daarmee de positie van kleine boeren en inheemse volken in het geding”, zegt UvA-docent Braziliaanse studies Fábio de Castro. Foto Carl de Souza/AFP

De Braziliaanse president Jair Bolsonaro liet er geen gras over groeien. Een dag na zijn aanstelling op 1 januari kwam hij met een reeks presidentiële decreten, die de macht van het ministerie van Landbouw moesten vergroten.

Een deel van de decreten verliep donderdag. Hoewel onduidelijk is of het congres de presidentiële geboden zal omzetten in permanente wetgeving, is er inmiddels dusdanig veel veranderd dat het volgens milieuorganisaties onomkeerbare gevolgen heeft.

Zo nam de ontbossing toe: in januari 2019 is 54 procent meer regenwoud gekapt dan in dezelfde maand het jaar ervoor, blijkt uit cijfers van ngo Imazon. Het budget van milieutoezichthouder Ibama werd fors ingeperkt. Geweld tegen inheemse volken nam toe. En er werd een groep schadelijke bestrijdingsmiddelen goedgekeurd die eerder door Europese en Amerikaanse instanties in de ban werd gedaan.

Milieuorganisaties en wetenschappers spreken van een urgente situatie. „Iedere dag telt”, zegt een woordvoerder van milieuorganisatie FERN, die een rapport uitbracht over de eerste honderd dagen van de president. „Nu de handelsovereenkomst tussen de EU en Mercosur [de Zuid-Amerikaanse douane-unie] dichterbij komt, moet Europa zich ervan verzekeren dat Brazilië met dezelfde milieudoelstellingen de deal aangaat.”

Reorganisaties

Bij zijn aantreden reorganiseerde Bolsonaro de structuur van verschillende ministeries. De oorspronkelijk gesplitste verantwoordelijkheden voor kleine, lokale boeren en die voor agribusiness – de grootgrondbezitters – werden samengevoegd en ondergebracht bij een overkoepelend mini-

sterie van Landbouw. Daarnaast ging het mandaat van de FUNAI, de Nationale Stichting voor Indianen, van het ministerie van Justitie over naar het ministerie van Landbouw.

Vooral dat laatste zorgde voor ophef. FUNAI is in het leven geroepen om de rechten en gebieden van inheemse volken veilig te stellen. Maar critici vrezen dat verschuiving van het mandaat de opmars betekent van industrie en landbouw in het beschermde Amazonegebied.

Lees meer over hoe Bolsonaro indringers van de Amazone alle ruimte wil geven

„De invloed van Bolsonaro’s landbouwbeleid is niet alleen zichtbaar in de toegenomen ontbossing”, zegt Fábio de Castro, universitair docent Braziliaanse studies aan de Universiteit van Amsterdam. „Het blijkt ook uit de bezuinigingen op wetenschappelijke onderzoeksprogramma’s en het criminaliseren van ngo’s en sociale bewegingen die opkomen voor het milieu. Een van de decreten plaatste bijvoorbeeld ngo’s, waaronder milieuorganisaties, onder toezicht van de overheid. Dat is gelukkig tegengehouden door de rechter. Bolsonaro versterkt de macht van grootgrondbezitters, maar brengt daarmee de positie van kleine boeren en inheemse volken in het geding.”

Machtige landbouwlobby

Met de benoeming van Tereza Cristina als minister van Landbouw kreeg de toch al machtige agrarische lobby een belangrijke stem binnen het kabinet. Cristina, afkomstig uit een conservatieve familie van grootgrondbezitters, is vóór het gebruik van agressieve agrochemicaliën, vóór het onteigenen van inheemse gebieden en vóór het kappen van Amazonehout ten gunste van landbouw en industrie.

Voor haar aanstelling als minister was ze leider van de machtige ‘ruralistas’, de politieke vertegenwoordiging van de landbouwelite in het parlement.

Dankzij Cristina’s inspanningen werd een groep van meer dan 120 pesticiden – in 2018 nog geweigerd – binnen de eerste honderd dagen van Bolsonaro’s presidentschap alsnog toegestaan op de Braziliaanse markt. Een deel van die pesticiden is in Europa verboden vanwege gevaar voor mens en natuur, en wordt door de Environmental Protection Agency geclassificeerd als ‘gevaarlijk’ of ‘extreem gevaarlijk’.

„Cristina wordt ook wel de ‘muse of poison’ genoemd”, zegt De Castro, doelend op haar rol bij de toelating van nieuwe pesticiden. „Brazilië stond al bekend als grootverbruiker van bestrijdingsmiddelen. Nu komt er dagelijks meer dan één middel bij.”

Ministerie van Milieu verzwakt

Waar de macht van het ministerie van Landbouw groeit, worden de bevoegdheden van het ministerie van Milieuzaken juist ingeperkt. Onder leiding van minister Ricardo Salles werden de oude bestuurders verplaatst of gedegradeerd en werd flink bezuinigd. Voor de vrijgekomen (hoge) posities schoof hij militaire functionarissen naar voren.

Vooral de instantie die toezicht houdt op milieudelicten, Ibama, moet het ontgelden. Het budget werd met een kwart verminderd en openstaande boetes werden kwijtgescholden. Daardoor is er onvoldoende geld om de controles op illegale ontbossing naar behoren uit te voeren.

In Braziliaanse kranten noemde Salles milieuboetes ‘ideologisch’. Zelf werd hij in 2018 bestraft voor ‘administratief wangedrag’. Salles zou gedurende zijn tijd als milieuminister van deelstaat São Paulo in 2016 hebben gesjoemeld met gebiedsgrenzen, waardoor mijnbouw kon plaatsvinden op beschermd grondgebied.

Medewerkers van het ministerie van Milieuzaken, publiceerden half april een brandbrief waarin ze zich anoniem beklaagden over Salles en zich distantieerden van zijn uitspraken. De brief werd gepubliceerd door de nationale bond voor milieuambtenaren.

Europese verantwoordelijkheid

Milieuorganisaties proberen de problemen aan te kaarten bij Europese overheden. Na China is Europa de grootste handelspartner van Brazilië. In 2017 exporteerde de EU voor 32,2 miljard euro naar Brazilië. Het land is op zijn beurt de grootste exporteur van landbouwproducten naar de EU. Europa onderhandelt al ruim twintig jaar met Mercosur (Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay) over een handelsverdrag. Die besprekingen werden in 2016 hervat.

Niet alleen milieu-en mensenrechtenorganisaties dringen aan op Europees optreden. Afgelopen week deden ruim zeshonderd onderzoekers van Europese universiteiten een oproep aan de Europese Commissie. Dwing Brazilië bij de Mercosur-onderhandelingen tot nakoming van mensenrechten en milieumaatregelen, zo schrijven ze in wetenschappelijk tijdschrift Science. Anders is Europa medeverantwoordelijk voor de illegale ontbossing van Amazonegebied.