Tom Lanoye: ‘Een Belgische Anne Frank, of Marga Minco, die hebben we niet’

Theater Na de Dam De Vlaming Tom Lanoye schreef voor Theater Na de Dam het toneelstuk Verloren vader, dat zaterdag na de Nationale Dodenherdenking op elf plaatsen wordt opgevoerd.

Tom Lanoye.
Tom Lanoye. Foto Arthur Los

„Ik ben jaloers op de grandioze plek die de Tweede Wereldoorlog inneemt in de Nederlandse literatuur”, zegt de Vlaamse schrijver Tom Lanoye (60) in Brasserie Le Royal in zijn woonplaats Antwerpen. Voor het jaarlijkse evenement Theater Na de Dam schreef hij een nieuw toneelstuk over herdenken, verdringen en opzettelijk vergeten, Verloren vader Op 4 mei, na de Dodenherdenking, voeren elf gezelschappen zijn tekst op. De schrijver zelf treedt op 5 mei op in de Stadsschouwburg Amsterdam met de performance Jubilee Lanoye.

Lees ook over voorstelling van Pierre Bokma en Igone de Jongh in Carré: De dans ontsprongen

Volgens Lanoye behoort Dodenherdenking na het koningshuis en de Elfstedentocht tot de nationale identiteit van Nederland. „Ook België kent herdenkingsbijeenkomsten en bevrijdingsfeesten, maar die zijn minder groots dan die voor de Eerste Wereldoorlog. Een groot verschil tussen beide landen is dat tijdens WO II de Nederlandse regering en het koningshuis uitweken naar Engeland. Onze Belgische ministers ook, maar koning Leopold III bleef en legde het aan met de nazi’s. Wallonië maar vooral Vlaanderen kende collaborerende groepen. Begin in Vlaanderen over de oorlog en al snel gaat het vergoelijkend over collaborateurs, en volgt een operette van misplaatst geklaag. Een Belgische Anne Frank, een Vlaamse Marga Minco, die hebben we gewoonweg niet.”

‘De Vlaamse oorlogsjaren vervullen me met schaamte’

Lanoye zegt „heilig te geloven in de theaterkunst als het gaat om gevoelens van verscheurdheid uit te drukken”. In Vlaanderen laat de oorlog diepe sporen na van „trots, kwaadheid, spijt en vergetelheid”. In zijn toneeltekst komen ze aan de orde. De hoogbejaarde ‘weerstander’ ofwel verzetsstrijder Victor Schepens wordt geïnterviewd door twee jonge researchers. Ze ondervragen hem over zijn heldendaden maar gaandeweg openbaart zich een dubieus oorlogsverleden, door Schepers welbewust verzwegen. Of niet? Lanoye: „Als toeschouwer van Verloren vader hoef je niets concreet te weten over de Vlaamse oorlogstijd, maar die jaren vervullen me wel met schaamte. Straten worden vernoemd naar collaborateurs, bijna niemand kent verzetshelden bij naam.”

Lanoye wijst erop dat in Brussel eenderde van de Joden is weggevoerd tegenover bijna 70 procent in Antwerpen. De burgemeester van Brussel weigerde jodensterren uit te delen. Lanoye: „Onze Antwerpse burgemeester heeft de grote razzia’s van 1942 zelf mee laten uitvoeren door zijn politie: 10.000 Joden weggevoerd, 500 keerden weer. Ik kreeg les van priesterdichter Anton van Wilderode die ervan overtuigd was – net als velen, nog altijd – dat de Belgische staat de Jodenvervolging heeft misbruikt om het Vlaams nationalisme zwart te maken.” Over deze ambiguïteit, die van daders slachtoffers maakt, schreef Hugo Claus Het verdriet van België (1983), volgens Lanoye het belangrijkste Vlaamse oorlogsboek: „De oorlogsjaren zijn in Vlaanderen nog altijd onverwerkt en persoonlijke tragedies onbesproken. Van dat jarenlange complot van de stilte is mijn tragische held Victor Schepens een toonbeeld.”

Verloren vader van Tom Lanoye door Theater Na de Dam. 4/5 in 11 theaters. Inl: theaternadedam.nl