Tbs’er Jan had het wel op een rijtje, dacht de reclassering

Moord Lelystad Twee personen die mogelijk betrokken zijn bij een moord, zijn behandeld in de tbs-kliniek in Almere. In een eerdere zaak kreeg de Oostvaarderskliniek scherpe kritiek van de Inspectie.

De Oostvaarderskliniek in 2008.
De Oostvaarderskliniek in 2008. Foto Maarten Hartman

„Het is niet te verwachten dat verdachte zich voortaan in de maatschappij zonder meer behoorlijk zal gedragen”, schreef de psychiater in zijn rapport. Behept met „een ernstige narcistische persoonlijkheidsstoornis en een krenkbaar zelfbeeld” bestaat het gevaar dat hij zich „onder invloed van alcohol” agressief gedraagt.

De verdachte heette Jan van K. en het rapport was uit 2005. Hij stond toen terecht bij het gerechtshof in Leeuwarden wegens uitlokking van poging tot moord op een vrouw. Na een avondje in het café had hij thuis zijn vriend aangespoord een vrouw die boven lag te slapen te steken met een mes in de hals – ze overleefde wonderwel. Van K. was op dat moment tbs-patiënt en tien jaar eerder veroordeeld wegens eenzelfde soort delict. Hij was op weekendverlof en had, ondanks een alcoholverbod opgelegd door de kliniek, flink gedronken.

Alleen een langdurige tbs-behandeling, schreef de psychiater, zou kunnen helpen. Maar, waarschuwde hij, „juist door zijn vanzelfsprekende charmante presentatie” bestaat er een gevaar dat behandelaars om de tuin worden geleid, dat bij verdachte sprake is van een schijnaanpassing. Jan van K. kreeg acht jaar celstraf en tbs opgelegd.

Vorige maand ging het opnieuw mis. De 48-jarige Jan van K. zou betrokken zijn bij de dood van een 72-jarige man in Lelystad. De politie vond afgelopen weekend diens lichaam in een woning in Lelystad en hield twee personen aan. Jan van K., volgens De Telegraaf, en de 35-jarige Michael B. Er was sprake geweest van een roofmoord, volgens de krant. Politie en Openbaar Ministerie willen de namen bevestigen noch ontkennen. Onder meer Tweede Kamerleden Attje Kuiken (PvdA) en Michiel van Nispen (SP) willen dat minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) snel opheldering geeft over de achtergrond van de verdachten.

Lees ook dit bericht over de Oostvaarderskliniek: ‘Cultuur van angst in tbs-kliniek’

Zowel de vermeende daders als het slachtoffer hebben een tbs-verleden. Ze kenden elkaar uit de Oostvaarderskliniek in Almere, bevestigen bronnen rondom de kliniek. Jan van K. werd rond 2009 overgeplaatst van de Van Mesdagkliniek in Groningen naar Almere. Zijn tbs-maatregel is in 2017 opgeheven. Het vermeende slachtoffer zat tot voor kort in de kliniek en Michael B. was op proefverlof.

Opheffing van tbs-maatregel

Opheffing van een tbs-maatregel gaat niet zomaar. Eerst vindt begeleid verlof plaats, dan onbegeleid, dan transmuraal – waarbij een tbs’er buiten de beveiligde zone van de kliniek gaat wonen – en dan proefverlof. In dit laatste stadium houdt de reclassering toezicht, maar is de tbs-kliniek nog wel verantwoordelijk. Na een succesvol proefverlof kan de rechter in een zogeheten verlengingszitting de tbs voorwaardelijk of onvoorwaardelijk beëindigen.

In 2017 ging het in de Oostvaarderskliniek al eens mis tijdens het onbegeleid verlof van tbs’er René de L. Hij stak, onttrokken aan het toezicht, twee mensen dood in een hotel in Arnhem. De kliniek liet daarop onder supervisie van de Inspectie Justitie en Veiligheid een intern onderzoek verrichten. Daaruit bleek dat de kliniek „door een samenloop van een aantal tekortkomingen” de risico’s van de tbs’er onvoldoende in beeld had. Het ontbrak aan „forensische scherpte” waardoor een aantal „op zichzelf staande gebeurtenissen niet scherp genoeg met elkaar in verband waren gebracht, terwijl dat mogelijk tot een andere beoordeling van de patiënt zou hebben geleid”.

De kliniek beloofde verbeteringen. In hoeverre die zijn doorgevoerd, is onduidelijk. Volgens oud-medewerkers is het hoge personeelsverloop – een hardnekkig probleem in de kliniek – een van de belangrijkste oorzaken voor zulke incidenten.

Lees hoe een verlenging van tbs beoordeeld wordt: Stel dat er een jongeman naast hem zit in de bus

Psychische problemen

In het geval van Jan van K. speelde iets anders: zijn tbs-maatregel was al onvoorwaardelijk beëindigd, per 8 maart 2017. In een verlengingszitting bij de rechtbank Noord Nederland had zowel psychiater als de reclassering geadviseerd zijn tbs onvoorwaardelijk te beëindigen. Van K. had zich volgens de reclassering goed aan de afspraken gehouden en geen middelen gebruikt. „Hoewel de psychische problemen en de terugval in alcohol aandachtspunten blijven, heeft de reclassering de indruk dat veroordeelde het aangeeft wanneer hij problemen ervaart, dat hij zich transparant opstelt en dat hij duidelijk zijn grenzen kan aangeven.”

De officier van justitie had schriftelijk gevorderd om de maatregel met een jaar te verlengen, maar kwam daar ter terechtzitting op terug, blijkt uit een donderdag gepubliceerde uitspraak. „Niet langer kan worden gezegd dat de veiligheid van anderen dan wel de algemene veiligheid” in het geding is, aldus de rechter.

Correctie (3 mei 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat de officier van justitie op de zitting verlenging van de maatregel had geëist, maar dat de rechtbank Noord-Nederland daarin niet mee ging. Dat ligt iets anders: De officier van justitie had schriftelijk gevorderd om de maatregel met een jaar te verlengen, maar kwam daar ter terechtzitting juist op terug. Dit is aangepast.