De fundamentalistische strijd na Bashir

Revolutie Soedan Het Afrikaanse land kent veel raciale en culturele diversiteit. Na de val van het regime-Bashir maakt Soedan nu een nieuwe start. Wat voor machtsspel wordt er nu gespeeld?

Met afgrijzen kijkt de werkbouwkundige Ahmed Hasan naar de opgewonden jongeren die „vrijheid, vrijheid” scanderen terwijl ze tussen de zandkleurige gebouwen van de Soedanese hoofdstad Khartoum optrekken naar het militaire hoofdkantoor. Ze bivakkeren daar sinds begin april en brachten zo een volksopstand teweeg en het moslimfundamentalistische regime van Omar al-Bashir ten val. „Ze zijn walgelijke decadente jongeren gemanipuleerd door het Westen”, zegt Ahmed Hasan. „We zullen terugslaan. Met deze opstand roepen ze onderdrukking over zich af.” De 26-jarige man is een fervente aanhanger van de moslimfundamentalistische stroming in Soedan, de groep die met de afzetting van Bashir de staatsmacht verloor. Zijn vader werkte voor Osama bin Laden toen de Al-Qaeda-leider begin jaren 90 in Soedan woonde. „Bin Laden zei: ‘Door het gebruik van de ware islam kan je de vijand doodsangst inboezemen.’ Dat inspireert ons. Wij vormen de islamitische strijders van Bashir”, zegt hij strijdlustig, „daarom is zijn regime niet verslagen.”

Conservatieve en liberale islam

In Soedan onderscheiden zich sinds de onafhankelijkheid in 1956 enkele hoofdstromingen in de islam en de politiek. De conservatieve en de liberale islam, en in de politiek de sektarische partijen gebaseerd op familie dynastieën maar ook de communistische partij. Ze oefenden allemaal een keer de macht uit maar geen groep slaagde erin het land effectief te besturen. Soedan ligt op de scheidslijn tussen de Arabische en de Afrikaanse wereld maar menig heerser probeerde het land te arabiseren. Het land maakt nu een nieuwe start, maar hoe zal het nieuwe Soedan eruitzien met al die raciale en culturele diversiteit en met al die politieke bewegingen?

Op dit moment is de moderne jeugd aan zet. De politieke partij die hen vermoedelijk het meest vertegenwoordigt is de Soedan Congrespartij. Khalid Omar Yusif is de secretaris-generaal van deze partij. Hij spreekt af in een koffietent waar vrouwen zonder hoofddoeken ijsjes eten en de upperclass aan shishapijpen lurkt. „Het was makkelijk samen tegen Bashir te vechten, nu wordt het moeilijk een gemeenschappelijk platform te vinden”, begint hij. „Ook al krijgen we de sleutels van het presidentiële paleis, dan hebben we nog niet het netwerk van de fundamentalisten ontmanteld. Daar moeten we ons nu op richten.”

Yusif heeft geen vertrouwen in de oude politieke partijen die zich op de rug van de burgerbeweging weer in het centrum van het politieke machtsspel proberen te dringen. Zijn partij komt voort uit de studentenbeweging waar de puriteinse gedragscode van de fundamentalisten sterk op verzet stuitte. „We keren ons tegen de fundamentalisten maar ook tegen de oude partijen, die zijn elitair en hebben alleen regionale steun. We moeten weer een natie worden die haar diversiteit erkent.”

Lees ook: Na nieuwe coup dreigt interne machtsstrijd binnen leger Soedan

Overkant van de Nijl

In de korte periodes van burgerbestuur sinds de onafhankelijkheid maakten twee partijen geleid door familiedynastieën de dienst uit. Aan de overkant van de Nijl ligt de oude hoofdstad Omdurman en daar zetelt de Umma-partij. Een groot portret van de Mahdi, de Gids, troont in de vergaderzaal. De Mahdi leidde laat 19de eeuw de eerste anti-koloniale opstand in Afrika toen zijn heilige strijders de Brits-Turkse heerschappij over Soedan bevochten. Zijn kleinkinderen, zoals de in 1989 door Bashir afgezette premier Sadik el Mahdi, zijn deel van het oude politieke establishment. De estafettestok in de Ummapartij is nu in handen van zijn dochter Mariam. „De revolutie nu is de grootste in Soedan sinds die van mijn voorvader 150 jaar geleden”, zegt ze trots.

De losse vloertegels in het partijkantoor symboliseren hoe de ooit gigantische invloed van de Umma onder Bashirs dictatuur is geërodeerd. Maar in tegenstelling tot de los georganiseerde burgerbetogers biedt de partij ervaring in het bedrijven van politiek. Daarom zit Mariam in het burgercomité dat overlegt met de heersende militaire raad. „We gebruiken de burgerbetogers om ons opnieuw te introduceren bij het volk.”

Haar Ummapartij hangt een tolerantere vorm van de islam aan dan die van de fundamentalisten. „Deze revolutie kent een belangrijke culturele dimensie”, vertelt ze, „met vuur in hun ogen verzetten de jongeren zich tegen het dictaat van de fundamentalisten, dat zich liet gelden tot in de huiskamers van alle families. De invloed van de fundamentalisten is diepgeworteld en ik vrees dat het volk wraak wil nemen.” Een voorproefje daarvan vond zaterdag plaats toen jongeren het partijkantoor van een fundamentalistische partij met stenen bekogelden en vijftig van hun leiders verwondden.

Beluister ook de podcast over de revolutie in Soedan: De opstand in Soedan vanuit een woonkamer in Leiderdorp

Herculeswerk

Op de universiteit van Khartoum veegt hoogleraar Yousif Ahmed AlMustafa met een kussen het woestijnzand van zijn bureau. De universiteit is al maanden gesloten wegens de protesten. Hij zucht bij de vraag hoe de deep state van Bashirs fundamentalisten kan worden ontworteld. „Dat wordt herculeswerk. Heel moeilijk”, zegt hij. „En gevaarlijk.”

De socioloog is een van de leiders van de Sudanese Professional Association, de vakbonden achter de protesten tegen Bashir. „Bashir zette naast het officiële staatsapparaat allerlei schaduworganisaties op”, legt hij uit. „We hebben een staatsuniversiteit en schaduwuniversiteiten voor de fundamentalisten, de officiële politie en de volkspolitie, een leger en een volksleger. Samen met de milities die hij opnam in zijn regime kennen we nu ten minste vijf legers in Soedan. Voor alles zette hij alternatieve structuren op gecontroleerd door zijn fundamentalisten.”

Het doel van de volhardende betogers is om het staatsapparaat te hervormen, het schaduwapparaat te ontmantelen en van Soedan een open samenleving te maken. „We roepen op om door te gaan met de protesten, de druk op te voeren. De fundamentalisten laten zich niet zo gemakkelijk hun macht afnemen.” De fundamentalistische groepen hebben milities en guerrillagroepen in de regio’s Darfur en Nuba steunen de volksopstand. Is dat niet een gevaarlijk machtsspel? „Zeker, we spelen poker”, beaamt Almustafa, „maar het geheim van onze revolutie is de jeugd en de vrouwen. Zij eisen dat we doorgaan tot het bittere eind.”

Steun Soedan Opinie, pagina 18-19