Muggenpootjes schrikken van DEET

Biologie DEET schrikt op drie manieren muggen af: door de geur, de bittere smaak en door contact. Die derde manier is nieuw ontdekt.

Gelekoortsmuggen. Van links naar rechts: mannetje, vrouwtje en vrouwtje in steekhouding.
Gelekoortsmuggen. Van links naar rechts: mannetje, vrouwtje en vrouwtje in steekhouding. Illustratie Emil Goeldi (1905)

DEET, een stof die bekend is om zijn insectenwerende werking, blijkt muggen op drie verschillende manieren af te schrikken. Al langer was bekend dat muggen de geur en de smaak van DEET mijden, maar nu hebben Amerikaanse onderzoekers laten zien dat de muggenpootjes zelf ook gevoelig zijn voor de stof. Gelekoortsmuggen (Aedes aegypti) landen daarom liever niet op een met DEET ingesmeerde huid. Dat schrijven onderzoekers onder leiding van Leslie Vosshall van The Rockefeller University in New York deze week in het blad Current Biology.

DEET is een gelige olieachtige stof die niet heel snel verdampt. Dat is enerzijds gunstig omdat het opgesmeerde laagje langer werkzaam blijft, maar anderzijds is het muggenverjagende effect van de geur daardoor beperkt. Dat betekent dat het insecten pas weert als ze dicht in de buurt komen, en dat bijvoorbeeld armbandjes geïmpregneerd met DEET niet werken. Maar wie alle onbedekte delen van de huid goed insmeert met het spul, is urenlang tegen muggenbeten beschermd.

„Dit onderzoek verklaart waarom muggen geïrriteerd opvliegen van een huid behandeld met DEET”, zegt muggendeskundige Willem Takken van de Wageningen Universiteit in een reactie. „Dat afstoting ook bij contact plaatsvindt, komt overeen met waarnemingen die wij deden in ons eigen onderzoek. De onderzoekers laten voor het eerst zien dat de pootjes van muggen ook receptoren bevatten voor vluchtige verbindingen.”

De groep van Vosshall ontdekte eerder al dat muggen die door een mutatie in het DNA hun reukvermogen zijn verloren niet langer werden afgeschrikt door de geur van DEET (Nature, 2013). Wat daarbij echter opviel, was dat deze muggen wel afgeschrikt werden door direct contact met DEET.

Bittere smaak

Mogelijk proefden ze de stof, die door mensen als bitter omschreven wordt. Bij mensen die zich insmeren met DEET komt er ook iets van deze stof in het bloed terecht. Maar het is niet duidelijk of de bittere smaak die dat veroorzaakt bijdraagt aan het afschrikken van stekende muggen.

In het nieuwe onderzoek tonen Vosshall en haar collega’s met een serie proeven aan dat het de poten van de mug zijn die gevoelig zijn voor DEET. Een vrijwilliger smeerde zich in met DEET en trok een lange handschoen aan met één gaatje van anderhalve millimeter erin waarin de mug precies zijn snuit kon steken. Op deze manier kwamen alleen de monddelen van de mug in aanraking met de DEET, maar bleven haar pootjes op het latex van de handschoen staan. Muggen lieten zich op deze manier niet afschrikken door de DEET en beten even vaak als controlemuggen op een onbehandelde huid.

Sneldrogende lijm

Met grotere gaatjes in de handschoen waarbij de muggenpootjes wel op de behandelde huid stonden, bleek de DEET wel afstotend. Er moest dus iets zijn in de muggenpoten, redeneerden de onderzoekers. Ze probeerden het eerst met muggen waarbij ze de uiteinden van de pootjes hadden afgeknipt, maar dat gaf onbetrouwbare resultaten, want muggen hebben hun poten nodig om genoeg kracht te kunnen zetten om de huid te doorboren.

Daarom isoleerden de onderzoekers de poten in een volgende proef met een laagje sneldrogende lijm. Dat is een methode die eerder beproefd is bij fruitvliegjes, die met hun pootjes kunnen waarnemen of ze over iets eetbaars lopen. Muggen waarbij de pootuiteinden (tarsi) alle zes geïsoleerd waren bleken inderdaad niet meer gevoelig voor DEET op de huid. In verdere proeven lieten de onderzoekers zien dat de gevoeligheid voor DEET in alle pootparen van de gelekoortsmug zit.

„Voor de praktijk maakt dit onderzoek niet veel uit”, reageert Takken nuchter. DEET stoot muggen effectief af, op welke manier dan ook. Maar Vosshall hoopt dat dit inzicht kan leiden tot de ontwikkeling van nieuwe insectenwerende middelen, die gebruikmaken van de gevoelige muggenpoten.

Overigens beschermt DEET behalve tegen steekmuggen ook tegen steekvliegen, teken en bloedzuigers. Of die ook direct contact met de stof mijden is niet bekend.