Opinie

Misdaad nestelt zich ook in popcultuur

Lotfi El Hamidi

Niet zo lang geleden vertelde een politieagent mij over een jonge crimineel in Rotterdam-West die vanuit zijn dure auto Happy Meals aan buurtkinderen uitdeelde. Ook dat is een vorm van ondermijning, legde hij uit; zie dan maar die jongens ervan te weerhouden dezelfde kant op te gaan. Het deed me denken aan een scène uit de film American Gangster (2007), waarin misdaadbaas ‘Bumpy’ Johnson vanuit een vrachtwagen kalkoen uitdeelt aan de arme bewoners van Harlem tijdens Thanksgiving.

Dit zogeheten ‘sociaal banditisme’ staat centraal in de deze week geopende tentoonstelling ‘Most Wanted’ in het Museum Volkenkunde in Leiden. Een universeel verschijnsel, blijkt bijvoorbeeld uit een nieuwsbericht uit 1995 over leden van de Japanse misdaadorganisatie Yakuza, die na een aardbeving in Kobe gratis water, brood, noedels en babyartikelen aan slachtoffers uitdeelden.

Onkruid groeit wanneer je je gazon niet onderhoudt, is de boodschap. Bij een zwakke of afwezige overheid floreren de Robin Hoods van deze wereld, ook al zijn hun methodes moreel verwerpelijk. In sloppenwijken genieten ze van een heldenstatus.

Bij de ingang van de expositie wordt de bezoeker verwelkomd door een levensgroot beeld van Santa Muerte, een vrouwelijke skeletfiguur die door Latijns-Amerikaanse drugshandelaren als patroonheilige wordt vereerd. Er wordt een scène uit de misdaadserie Breaking Bad op de muur geprojecteerd, waarin Mexicanen kruipend richting een schrijn van Santa Muerte voortbewegen – een beeld waar de vrome bedevaartgangers van Fátima nogal schril bij afsteken. Geen wonder dus dat het Vaticaan deze cultus van ‘de heilige dood’ als godslasterlijk beschouwt.

Wat bij deze expositie duidelijk wordt, is dat misdaad zich niet alleen ondergronds of in de marge manifesteert. Het weet zich soms te nestelen in de populaire cultuur. Games als Grand Theft Auto, rauwe hiphopmuziek en films als Scarface behoren inmiddels tot het cultureel repertoire van veel jongeren. In Rotterdam-West kreeg een kunstwerk zelfs de lijfspreuk van de hoofdpersoon uit Scarface mee; The World Is Yours, mede mogelijk gemaakt door de gemeente.

‘Most Wanted’ richt zich vooral op de verheerlijking en cultivering van misdaad, maar wat ik toch miste was de keerzijde ervan. Daar waar vanuit de ene autoruit Happy Meals worden uitgedeeld, worden via de andere kant de drugs en wapens de verloederde wijken binnengesmokkeld. De deze week overleden regisseur John Singleton, die op zijn vierentwintigste debuteerde met Boyz n the Hood (1991), bracht die minder fraaie kant in zijn werk indringend in beeld. Het was vaak ook een aanklacht tegen de onverschillige overheid: die ondermijning, die heeft de overheid aan zichzelf te danken.

Lotfi El Hamidi (L.elHamidi@nrc.nl@Lotfi_Hamid) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Tom-Jan Meeus.