Het humeur van York is een goede graadmeter

Gemeenteraadsverkiezingen VK Miljoenen Britten gaan deze donderdag naar de stembus voor een nieuwe gemeenteraad. Lokale politici, zoals Stuart Rawlings in York, proberen daarbij het B-woord zoveel mogelijk te vermijden.

Straatbeeld uit de Engelse vestingstad York, met op de achtergrond de twee torens van de York Minster-kathedraal.
Straatbeeld uit de Engelse vestingstad York, met op de achtergrond de twee torens van de York Minster-kathedraal. Foto Hollandse Hoogte, Getty Images

Terwijl Stuart Rawlings in zijn terreinwagen, Britse makelij uiteraard, aanschuift in de rij voor het stoplicht, wijst hij naar een villawijk. „Dat behoort tot mijn district. Als ik daar langs de deuren ga, zet ik zo op een dag dertigduizend stappen”, zegt Rawlings, een 57-jarige zakenman en vicevoorzitter van de Conservatieven in de gemeenteraad van het Noord-Engelse York (208.000 inwoners).

Op zijn campagnetochten door Rawcliffe en Clifton Without, het suburbia van de eeuwenoude vestingstad, gooit Rawlings alles in de strijd om kiezers te overtuigen: zijn plannen om meer huizen te bouwen, zijn belofte om de gemeentebelasting niet te laten stijgen, zijn ideeën over meer vuilnisbakken, zijn kijk op York Central, een enorm project om de stationswijk op te kalefateren.

Twee zaken noemt hij niet: De Brexit en partijleider Theresa May. „Nee. Dit zijn lokale verkiezingen die draaien om lokale thema’s. Dat vinden kiezers belangrijk. Verfrissend eigenlijk.” Maar zou hij de landelijke politiek meer betrekken in zijn campagne als premier May mateloos populair was? „Wat een suggestieve vraag!” En wat zegt hij als iemand een tirade houdt over May en dreigt bij de Europese verkiezingen eind mei te stemmen op de nieuwe Brexit Party van opper-euroscepticus Nigel Farage, die omhoog schiet in de peilingen? „Dat komt met grote regelmaat voor. Zelf was ik voor Remain, maar ik zeg dat het prima is om bij de Europese verkiezingen op die manier een proteststem te uiten. Bij de lokale verkiezingen is het toch zinvoller Conservatief te stemmen”, zegt Rawlings, die met zijn grijze haar, dito baardje en bril iets weg heeft van een jongere en beter gesoigneerde versie van Labour-leider Jeremy Corbyn.

Verkiezing als uitlaatklep

Donderdag gaan miljoenen bewoners van Engeland en Noord-Ierland naar de stembus. In 248 van de ruim 400 gemeenteraden vinden verkiezingen plaats.

York is een graadmeter. Sinds de vorige verkiezingen in 2015 werd de gemeenteraad (47 zetels) bestuurd door een coalitie van Tories (12 zetels) en Liberal Democrats (12 zetels). Labour heeft 13 zetels. De stad is een zogenoemde three-way marginal, waar door de samenstelling en sociaal-economische positie van de bevolking de drie politieke machtsblokken elkaar in evenwicht houden. Wie de grootste wordt, hangt af van het humeur van het moment. Ook al stemt niet het hele land — Schotland, Wales en Londen zijn niet aan de beurt —, toch wordt de stembusgang gezien als een uitlaatklep, een kans om te oordelen over het politieke gestuntel van de afgelopen maanden.

Stuart Rawlings, zakenman en vicevoorzitter van de Conservatieven in de gemeenteraad van York.

Foto York Conservative Association

De Tories verwachten een afstraffing. Robert Hayward, een opiniepeiler die voor de Conservatieven in het Hogerhuis zit, voorspelt dat zijn partij 800 van de 4.900 gemeenteraadszetels kwijt zal raken. Plaatsvervangend partijvoorzitter Helen Whateley zei al dat de partij na het tellen van de stemmen „een moeilijke nacht” tegemoet gaat.

Rawlings ziet in York dat kiezers chagrijnig zijn. Hij vertelt over een buurtbewoner die op een papiertje achter het raam had geturfd hoeveel politici op de deur klopten of flyers in de bus stopten. „Zes bezoekjes en tien keer post.” Daar was men niet van gecharmeerd. Onder de telling stond vermeld: dat zijn veel propjes papier voor de kat om mee te spelen.

Tijdens een rondje door de buurt krijgen Rawlings en zijn mede-kandidaten vooral lauwe reacties. Sorry, geen tijd, ik zit aan mijn avondeten. Sorry, ik stem niet op de Tories want die hebben de afgelopen jaren te hard bezuinigd. Rawlings blijft monter. „Kunt u er nog een keer over nadenken”, zegt hij als een vrouw de deur sluit voordat hij is uitgepraat. „Mijn grootste vrees is dat kiezers apathisch zijn en helemaal niet stemmen.”

Vier jaar geleden bedroeg het opkomstpercentage bijna 65 procent. De lokale verkiezingen werden toen gekoppeld aan de landelijke stembusgang voor het Lagerhuis. „Het kan goed dat we nu een opkomst krijgen van 35 procent. Dat zou zonde zijn en funest voor de democratie.”

May duikt onder

Voor een partijleider in verkiezingstijd is Theresa May opvallend zwijgzaam. Geen toespraken. Vooralsnog geen grote interviews of bar weinig bliksembezoekjes aan plekken waar de strijd spannend is. Dat is een compleet andere campagnestrategie dan tijdens de Lagerhuisverkiezingen van 2017. Toen was May het enige gezicht van de campagne. De premier, die haar politieke loopbaan begon als raadslid in Londen, weet dat zij haar partij het meeste helpt door te doen alsof ze niet bestaat.

Haar grootste tegenstanders doen hun best te voorkomen dat die strategie lukt. Boris Johnson riep in zijn column in The Daily Telegraph kiezers behendig op lokaal op de Conservatieven te stemmen en „onze huidige rampzalige mislukking om de EU te verlaten” te negeren. De oproep de Brexit even te laten voor wat het is, bevat een herinnering als een zoemende wekker: onmogelijk te negeren.

Conservatieven houden er rekening mee dat het verlies groter is dan in 1995. Toen werden de Tories, onder John Major, afgestraft en raakten ze 2.000 gemeenteraadszetels kwijt. Die lokale stembusgang was onderdeel van een zwanenzang bij de Tories. Twee jaar later zou Labour-leider Tony Blair de landelijke verkiezingen op verpletterende wijze winnen en moesten de Conservatieven dertien jaar lang genoegen nemen met oppositievoeren.

Een verkiezingsnederlaag heeft geen onmiddellijke gevolgen voor May, maar zal de interne woede verder aanwakkeren. Meer kopstukken zullen aandringen op haar vertrek en een andere Brexit-koers.

Labour-leider Corbyn beseft dat een goed resultaat een opsteker is. Daarom wil hij rust in de tent. Een poging van pro-Europese partijgenotenhem hem te binden aan toezeggingen zich hard te maken voor een nieuw Brexit-referendum, wist hij dinsdag af te slaan. Corbyn wil dat het debat in het land gaat over de bezuinigingen die de Conservatieven doorvoerden op de begrotingen van gemeenteraden en niet over zijn Brexit-standpunt of de problemen binnen Labour met antisemitisme.

Geen geld meer uit Londen

In de lentezon, met de zoete geur van bloesems, heeft York veel om tevreden over te zijn. Toeristen keuvelen voor Exhibition Square. Consultants zitten in het gras te lunchen aan de oever van de rivier de Ouse. De York Minster, de kathedraal, torent overal bovenuit. Toch heeft de stad het moeilijk gehad. Tien jaar geleden ontving de gemeente jaarlijks nog tientallen miljoenen van de staatskas. Dat is wegbezuinigd. Dit boekjaar moet York de gemeentelijke activiteiten volledig bekostigen met lokaal belastinggeld.

Ik wil niet de indruk wekken dat ik denk dat wij in een staat van oorlog verkeren met onze Europese vrienden

Op dat landelijke bezuinigingsbeleid is kritiek, ook in York. „Ik vind dat ons democratisch model niet meer werkt”, zegt Ian Walker (32). „Politici voelen niet de noodzaak na te denken over de lange termijn.” Ze beloven misdaad te bestrijden omdat er te veel steekincidenten zijn. Maar ze durven niet te zeggen dat onze maatschappij eerlijker, meer tevreden, veiliger en gezonder is als wij investeren in onderwijs, sociale zorg, woningbouw en verduurzaming. „Dat kost geld, is abstract en levert pas over een paar jaar resultaat op.”

Walker peinst even. Hij zoekt naar een historisch voorbeeld van een tijd waarin Britse politici wel samenwerkten en het grotere belang voorop stelden. Hij twijfelt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkten de grote partijen samen.

Lees ook: Waarom Nederland de Britten zal missen na de Brexit

„Maar ik wil niet de indruk wekken dat ik denk dat wij in een staat van oorlog verkeren met onze Europese vrienden”, zegt hij. Uiteindelijk noemt hij met de manier waarop de politiek halverwege de twintigste eeuw de verzorgingsstaat optuigde. Alle partijen verklaarden de National Health Service, gratis gezondheidszorg voor iedereen, heilig. Walker: „Nu ontbreekt zo’n breedgedragen visie op de maatschappij, waar alle Britten beter van worden.”

’s Avonds organiseert St Peter’s School, opgericht in 627 en een van de oudste scholen van het land, een verkiezingsdebat. De lijsttrekkers zitten op een rij. Conservatief Rawlings draagt een blauwe rozet op zijn jas, de kandidaat van de Greens een groene, de LibDems een gele, Kallum Taylor van Labour een rode. Dat is de overzichtelijk en gebruikelijke politieke ordening bij Britse verkiezingen.

Het debat, waar vijftig mensen op af zijn gekomen, verloopt grotendeels volgens een voorspelbare rolverdeling. Labour wil meer betaalbare woningen. De Greens willen een kabelbaan in het centrum want dat is klimaatneutraal vervoer. De LibDems komen niet echt uit de verf.

Xenofobe drek

Dat de lokale politiek volgens de lijsttrekkers anders moet, dat ook lokaal bestuur de dans niet ontspringt, blijkt pas in de loop van de avond op St Peter’s, alma mater van Guy Fawkes die in 1605 beraamde het Britse parlement op te blazen.

Kallum Taylor, kandidaat namens Labour, vertelt dat hij niet snel bang is. „Toch moet ik slikken van wat ik heb meegemaakt tijdens deze campagne”, zegt hij. Steeds vaker krijgt hij xenofobe en agressieve drek over zich heen. „Het is nog steeds een minderheid, maar mensen zijn boos en teleurgesteld”, zegt Taylor.

Politici geven het geld van de burger uit en moeten het vertrouwen terugwinnen, zegt Rawlings. „Dat betekent dat wij de cyclus van beloften, verkiezingen en regeren moeten doorbreken. Ik wil dat bewoners van York zich permanent kunnen mengen, dat wij op zoek gaan naar moderne vormen van inspraak.” De Brexit-stem dreunt drie jaar later door tot in de haarvaten van de Britse democratie.