Discrimineren is soms noodzakelijk, vindt het CAS

Zaak-Semenya Caster Semenya moet hormoonremmers slikken om mee te mogen doen aan wedstrijden. Het CAS vond dat „discriminatoir” maar „noodzakelijk” voor „de integriteit van de vrouwenatletiek”.

Caster Semenya in actie op de 800 meter bij de Spelen van Rio in 2016.
Caster Semenya in actie op de 800 meter bij de Spelen van Rio in 2016. Martin Meissner/AP

Heel wat mensen zullen woensdag met samengeknepen billen achter hun computer hebben gezeten, starend naar de website van sporttribunaal CAS. Dat deed om 12 uur uitspraak in het beroep dat de Zuid-Afrikaanse atlete Caster Semenya vorig jaar had aangespannen tegen de internationale atletiekunie IAAF. De IAAF bepaalde dat hyperandrogene atleten met meer dan 5 nanomol testosteron per liter bloed – van wie Semenya er een is – hormoontherapie moeten volgen om hun testosteronspiegel te verlagen. Doen zij dat niet, dan mogen zij niet deelnemen aan internationale wedstrijden.

Het CAS deed er lang over om tot een uitspraak te komen. Die zou eerst eind maart komen, maar uiteindelijk werd het dus 1 mei. De zaak wordt als een van de meest complexe en gevoelige in de geschiedenis van de internationale sport gezien. Niet alleen atleten bemoeien zich ermee, maar ook mensenrechtenactivisten, racisme-watchers, feministen, wetenschappers en zelfs overheden.

Twee van de drie panelleden van het sporttribunaal wezen het beroep van Semenya af, valt te lezen in een persverklaring. De atlete kan volgens hen niet bewijzen dat de nieuwe regelgeving voor hyperandrogene atleten „ongeldig” is. De regels zijn weliswaar „discriminatoir”, maar op basis van het door beide partijen geleverde bewijs, „is discriminatie een noodzakelijke, redelijke en proportionele manier om het doel van de IAAF te bereiken: de integriteit van vrouwenatletiek bewaren bij de middellange afstanden”.

Die laatste zin zal tot gefronste wenkbrauwen leiden. Wél erkennen dat regels van een sportfederatie discriminatoir zijn, maar die toch invoeren? Volgens sportjurist Marjan Olfers had het CAS weinig alternatieven. Het meten van testosteronwaarden „is het minst diffamerend voor atleten”, zei zij eerder in NRC. „En het is de meest objectieve manier om te bepalen of een vrouw tegen vrouwen mag uitkomen.” De sport discrimineert per definitie, zei Olfers: naar leeftijd, gewichtsklasse, sekse en handicap. „Dat onderscheid wordt gemaakt om de krachtmeting tussen sporters zo eerlijk mogelijk te maken.”

Naaktparade

Wie kijkt naar de sportgeschiedenis kan haar geen ongelijk geven. Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar er waren tijden dat vrouwelijke atleten hun broek moesten laten zakken zodat artsen konden beoordelen of zij de juiste geslachtsdelen hadden. In de jaren zestig bestond er zoiets als een ‘naaktparade’: atleten die op een rij werden gezet om door gynaecologen te kunnen worden gekeurd. En vertelde Semenya’s oud-coach Michael Seme niet dat zijn ex-pupil als zeventienjarige haar „shorts moest openen” voorafgaand aan wedstrijden?

Lees ook dit profiel van Semenya: ‘She’s a girl. Punt.’

Zo bezien is het instellen van een testosteronplafond een mensvriendelijke methode om te bepalen of een atlete vrouw genoeg is om aan wedstrijden voor vrouwen deel te nemen. Maar waterdicht is die methode niet. Zelfs het CAS moest erkennen dat het instellen van een hard ‘testosteronplafond’ atleten voor problemen stelt. Niet uitgesloten kon worden, zei het CAS, dat hyperandrogene atleten nu en dan onopzettelijk boven het plafond uitkomen, ondanks hun hormoontherapie. Ook kan het CAS niet uitsluiten dat hormonale behandelingen op termijn schadelijke effecten blijken te hebben, waardoor de behandeling moet worden gestaakt. Wie tussen de regels doorleest, voelt dat het CAS wil dat de IAAF naar een alternatief op zoek gaat. Maar zo lang dat niet voorhanden is, zullen individuele belangen het afleggen tegen het algemene sportbelang.

In de uitspraak van het CAS klinken de woorden door van de Britse langeafstandsloper Paula Radcliffe. Die erkende vorige week in een tv-interview dat Semenya weliswaar onevenredig getroffen wordt door de IAAF-regels, maar dat „het grote plaatje” belangrijker is.

Zou het CAS Semenya in het gelijk stellen, dan werd er volgens Radcliffe een doos van Pandora geopend. Managers zouden op zoek gaan naar hyperandrogene meisjes om hun kans op sportieve winst te vergroten. Radcliffe sloot zelfs niet uit dat een voor Semenya gunstige uitspraak transgender-atleten zou aanmoedigen aan vrouwenonderdelen mee te doen, zonder dat zij hun testosteronwaarden hoeven te verlagen. Het leverde haar woedende reacties op social media op.

Racistische motieven

De Zuid-Afrikaanse overheid heeft al laten weten dat zij de strijd tegen de IAAF niet zal staken. Vermoed wordt dat er racistische motieven aan de IAAF-regels ten grondslag liggen, omdat die alleen gelden voor de middellange afstanden, waarin juist Afrikaanse, zwarte vrouwen uitblinken. „Caster vecht niet voor Caster, ze vecht tegen een grote, door blanke Europeanen gedomineerde organisatie”, zei de Zuid-Afrikaanse sportjournalist Ockert de Villiers eerder tegen NRC. „Met haar strijd geeft ze zwarte Afrikanen een stemgeluid. Ze is huge in Zuid-Afrika.”

Semenya zelf stuurde kort na de uitspraak een persbericht uit. Ze schrijft dat ze „verheugd” is dat drie van de drie panelleden van het sporttribunaal oordelen dat de IAAF-regels discriminatoir zijn voor vrouwen. Maar ze vindt het „teleurstellend” dat twee van hen desondanks oordelen dat „gerichte discriminatie” noodzakelijk is. Ze beraadt zich op verdere stappen. Er is nog beroep mogelijk bij het Zwitserse hooggerechtshof in Lausanne.

Semenya schrijft verder dat ze altijd het gevoel heeft gehad dat de IAAF-regels specifiek voor haar bedoeld zijn, en dat de CAS-uitspraak haar er niet van zal weerhouden jonge vrouwelijke atleten over de hele wereld te blijven inspireren. Ze moedigt de IAAF aan een team van onafhankelijke experts te vragen de regels opnieuw te beoordelen, voordat implementatie ervan het welzijn van atleten kan schaden.

De atletenrechtenactivist Payoshni Mitra, die als getuige optrad voor Semenya bij het CAS, waarschuwt voor een „heksenjacht”, als de IAAF voet bij stuk houdt. „Ik betwijfel”, zegt ze, „of de IAAF daar controle over heeft”.

En de IAAF? Die heeft al laten weten dat de implementatie gewoon doorgaat. Op 8 mei, om precies te zijn. Geen uitzonderingen.

Luister naar NRC’s dagelijkse podcast Vandaag over atlete Caster Semenya: