‘The Blair Witch Project’ was nepnieuws avant la lettre

The Blair Witch Project 1999 werd het jaar van drie filmstudenten die verdwijnen in de bossen terwijl ze op zoek zijn naar een heks. ‘The Blair Witch Project’ test de goedgelovigheid van de kijker.

Heather Donahue in ‘The Blair Witch Project’.
Heather Donahue in ‘The Blair Witch Project’.

1999 moest het jaar van de Jedi worden maar werd ‘The Season of the Witch’. Niet het langverwachte vervolg Star Wars: The Phantom Menace was dé mediahype van twintig jaar geleden, maar een goedkoop gemaakte fakedocumentaire waarin drie filmstudenten verdwijnen terwijl ze in de bossen van Maryland op zoek zijn naar een heks. De film bestaat uit teruggevonden found footage: vage, schokkerige beelden die zeer realistisch overkomen. The Blair Witch Project (TBWP) werd gemaakt voor naar schatting tussen de 30.000 en 65.000 dollar en bracht wereldwijd bijna 250 miljoen dollar op. Dat kwam grotendeels ook door een uitgekiende marketingcampagne, die voor het eerst de mogelijkheden uitbuitte van internet, in 1999 nog een relatief nieuw medium. Zo was er een website met zogenaamd geheim FBI-materiaal over de verdwenen studenten en authentiek uitziende historische documenten over heksenprocessen. Die website ging ruim voor de première van de horrorfilm online, nog voordat iedereen wist dat The Blair Witch Project nep was. Bij de première op Sundance deelden de makers pamfletten uit met foto’s van de drie verdwenen studenten. Nepnieuws avant la lettre.

De mythe rond de film van twee net afgestudeerde filmstudenten, Daniel Myrick en Eduardo Sánchez, werd nog eens extra gevoed door de tv-film Curse of the Blair Witch die rond de bioscoopuitbreng van TBWP werd uitgezonden. Deze drie-eenheid van film, website en tv-film werd een fenomeen dat zijn weerga niet kende in 1999, ver voordat sociale media hun intrede deden en dingen razendsnel viraal gaan. Veel toeschouwers dachten dat de drie studenten echt verdwenen waren en de sheriff van Burkittsville, het plaatsje dat in de film figureert, had er een dagtaak aan alle toeristen en vrijwilligers die wilden helpen met zoeken ervan te overtuigen dat dit niet echt gebeurd was.

Van de 2.200 shots in Star Wars: The Phantom Menace bevatten er 2.000 (deels) visuele effecten, The Blair Witch Project bevat geen enkel special effect. Er is korrelig, op 16mm gedraaid zwart-witmateriaal en schokkerige beelden die met een camcorder werden vastgelegd – dezelfde digitale camera waarmee een paar jaar eerder Dogmafilms als Festen en The Idiots werden gedraaid. TBWP meet zich een stijl aan die geassocieerd wordt met documentaires en nieuwsreportages, en dus voor waar(achtig) en authentiek wordt versleten. De film levert ook kritiek op die associatie. De drie studenten falen in hun poging de heks op beeld vast te leggen, we zien alleen hun toenemende angst en paniek. De waarheid ontglipt hun steeds. Op metaniveau, de presentatie van alles als waargebeurd, is het een commentaar op de goedgelovigheid van de toeschouwer. Een goedgelovigheid die twintig jaar later, in tijden van achterdocht en nepnieuws, niet meer denkbaar is. Daarbij leren Myrick en Sánchez de kijker een andere belangrijke (meta) les: wat als realiteit wordt gepresenteerd, is altijd een door montage, kadrering – vooral het buiten beeld laten van dingen – en andere filmische middelen gefilterde en gemanipuleerde representatie.

The Blair Witch Project was zeker niet de eerste horrorfilm die deed alsof de beelden die wij zien authentiek en documentair zijn (denk Mondo Cane) maar was absoluut schoolmakend. Het found footage-horrorgenre, door een criticus memorabel omschreven als ‘verité horror’, is niet meer weg te denken uit het filmaanbod. Soms levert het iets memorabels op, zoals in [Rec] of Cloverfield, maar vaker zijn het slappe aftreksels van TBWP.

Lees hier de oorspronkelijke recensie van The Blair Witch Project

Hoewel Star Wars: The Phantom Menace en The Blair Witch Project op het eerste gezicht totaal verschillend zijn, de één een dure blockbuster vol digitale animatie, de ander een low-budget horrorfilm, streven ze in feite hetzelfde na. Beide willen, met zeer verschillende middelen, een al dan niet bestaande wereld scheppen die meeslepend en geloofwaardig is. De toeschouwer moet meegevoerd worden naar iets wat als echt en authentiek overkomt. Soms heb je daarvoor 2.000 specialeffectshots nodig, soms geen enkele.