Meer zelfmoorden in VS na Netflix-serie

Psychiatrie Na een serie waarin een meisje suïcide pleegt, pleegden er in de VS meer jongens zelfmoord. Was de serie de directe oorzaak?

In de serie 13 Reasons Why pleegt een meisje van zeventien zelfmoord.
In de serie 13 Reasons Why pleegt een meisje van zeventien zelfmoord. Foto Beth Dubber/Netflix

In de Verenigde Staten hebben meer jongens van 10 tot en met 17 jaar oud zelfmoord gepleegd in de maanden na de release van de tv-serie 13 Reasons Why op Netflix op 31 maart 2017. De serie, naar de gelijknamige roman van Jay Asher, gaat over een meisje van 17 dat zelfmoord pleegt en dertien cassettebandjes met haar redenen daarvoor achterlaat, bestemd voor de mensen die volgens haar verantwoordelijk waren voor haar zelfdoding. Amerikaanse onderzoekers beschrijven hun onderzoek naar de toename in zelfdodingen in Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry.

De onderzoekers keken naar het aantal zelfdodingen per maand in de vijf jaren 2013 tot en met 2017. Vooral april 2017 sprong eruit: met 0,57 zelfdodingen per 100.000 jongeren, de hoogste ratio van de onderzochte vijf jaar (vóór de serie was het gemiddeld 0,35 per 100.000).

Kleine aantallen

Het is onmogelijk om de toename in zelfdodingen met zekerheid toe te schrijven aan de serie. „Er gebeurde wel meer in maart en april 2017”, zegt de Groningse statistiekhoogleraar Casper Albers. „Je kunt de vraag of de serie verantwoordelijk is eigenlijk niet met statistiek beantwoorden. Daar heb je aanvullend kwalitatief bewijs voor nodig, zoals verwijzingen naar de serie in afscheidsbriefjes. Die piek in april kan ook toeval zijn. Het gaat gelukkig om heel kleine aantallen, een paar mensen extra kan al een uitschieter opleveren.”

En, zegt Albers: omdat de onderzoekers niet van tevoren precies hun statistische keuzes hebben bekendgemaakt – de leeftijdscategorieën, de manier van corrigeren voor seizoenseffecten – weet je niet of ze hebben zitten vissen naar significante resultaten. „Het kan zijn dat ze dit vooraf zo bedacht hadden, maar we weten uit de replicatiecrisis dat onderzoekers geneigd zijn aan de knoppen te draaien tot ze vinden wat ze zoeken.” Uit veel sociaal-wetenschappelijk en medisch onderzoek komt niet hetzelfde resultaat als je het herhaalt, daar doelt hij op.

Ad Kerkhof, emeritus hoogleraar suïcidepreventie aan de Vrije Universiteit, geeft de onderzoekers het voordeel van de twijfel. „Ik heb er geen moeite mee om dit verband als causaal te interpreteren”, zegt hij aan de telefoon vanuit Suriname, waar hij enkele lezingen moet geven. „Er is niet iets anders dan die serie waar we de plotselinge toename aan kunnen toeschrijven.” Kerkhof was niet bij het onderzoek betrokken.

Eerder onderzoek

De resultaten zijn in lijn met eerder onderzoek waaruit blijkt dat het aantal zelfdodingen steeg na een tv-serie waarin de protagonist zelfmoord pleegt, zegt Kerkhof. „In Duitsland is bijvoorbeeld de serie Tod eines Schülers twee keer uitgezonden, over een jongen die zelfmoord pleegt; beide keren steeg daarna het aantal zelfdodingen.” Dat was in 1981 en 1982. „In enkele gevallen verwezen mensen naar de serie in hun afscheidsbrief en een jongen had hetzelfde soort jasje aan als in de serie. Sindsdien is er meer onderzoek waaruit het imitatie-effect blijkt.” Het Werther-effect heet het, omdat er ook mensen waren die zelfmoord pleegden na lezing van Goethe’s Die Leiden des jungen Werthers (1774).

Hoewel de hoofdpersoon van 13 Reasons Why een meisje is, was de toename in zelfdodingen alleen bij jongens statistisch significant. De Amerikanen schrijven dat meisjes misschien het boek al hadden gelezen en daardoor minder geschokt waren. En dat misschien de suïcide-pogingen bij meisjes wél toenamen; dat is niet onderzocht. „Dat kan”, zegt Kerkhof. „Meisjes gebruiken vaak minder dodelijke methoden. Of we moeten concluderen dat het imitatie-effect sterker is voor jongens. Of dat het bij meisjes minder makkelijk te detecteren is, omdat in de VS drie keer zoveel jongens als meisjes zelfmoord plegen.” Bij kleinere aantallen wordt een verschil minder snel statistisch significant.

Kerkhof vindt het Amerikaanse onderzoek belangrijk omdat in Nederland het aantal zelfdodingen onder jongeren tot 19 jaar ook sterk is toegenomen: van 48 in 2016 tot 81 in 2017. Hij vroeg zich al af of dat met 13 Reasons Why te maken heeft. „Maar het kan ook dat die stijging samenhangt met de overheveling van jeugdzorg naar de gemeenten, met name bezuinigingen in de crisisopvang. De minister heeft [zelfmoordpreventielijn] 113 gevraagd de toename te onderzoeken.” In dat onderzoek staat 13 Reasons Why niet centraal, maar er wordt wel naar gekeken. De onderzoekers proberen in contact te komen met alle ouders van de overleden jongeren.

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoonnummer 0900-0113 of www.113.nl