Hoe je dood kunt gaan aan stemmen tellen in Indonesië

Verkiezingen Indonesië Het aantal doden tijdens het tellen van stemmen in Indonesië is opgelopen tot 318. De verkiezingen waren een fysieke en mentale uitputtingsslag en de gezondheidszorg is ondermaats.

Een medewerker van de kiescommissie draagt dozen die moeten worden herteld in Banda Aceh in Indonesië. Foto Hotli Simanjuntak/Epa
Een medewerker van de kiescommissie draagt dozen die moeten worden herteld in Banda Aceh in Indonesië. Foto Hotli Simanjuntak/Epa

Na de verkiezingen heeft Maya Tursina vier dagen in het ziekenhuis gelegen. Ze had een gevaarlijk hoge bloeddruk, met een bovendruk van 180 en onderdruk van 110. Normaal heeft ze nergens last van, haar bloeddruk is meestal zo’n 140 over 90. Intussen gaat het weer, al slikt ze nog steeds medicijnen.

De spanning en druk waren haar te veel geworden, vertelt de 42-jarige Indonesische Tursina. Twee weken geleden was zij als hoofd van het stembureau bij haar in de buurt verantwoordelijk voor het goed laten verlopen van de landelijke verkiezingen. „Van ’s morgens half zes tot de volgende ochtend vijf uur ben ik in de weer geweest. Zonder pauze.”

Zoals Maya Tursina zijn er meer – en erger. De nationale verkiezingscommissie KPU maakte dinsdag bekend dat het dodental als gevolg van de verkiezingen op 17 april op 318 ligt. En er zijn 2.232 mensen ziek. De slachtoffers zijn vooral medewerkers van lokale stembureaus, maar het gaat ook om politieagenten en verkiezingswaarnemers.

Ombudsman

Maya Tursina doet haar verhaal dinsdag op een bijeenkomst van de nationale ombudsman, die gaat onderzoeken wat er precies is misgegaan. Voor Tursina is dat wel duidelijk: het was gewoon te veel werk.

Op één dag konden bijna 193 miljoen Indonesiërs hun stem uitbrengen voor vijf bestuurslagen. Dat was voor het eerst, voorheen werden lokale en landelijke verkiezingen apart van elkaar gehouden. Nu kreeg elke stemgerechtigde vijf stemformulieren, behalve in hoofdstad Jakarta, daar waren het er vier. Maya Tursina hielp al vaker mee bij die ‘simpele’ verkiezingen en dan waren ze om vijf uur ’s middags klaar. Dit keer hadden ze pas om half twaalf ’s avonds alle stemmen geteld. Daarna moesten ze de paperassen nog in orde maken, handgeschreven briefjes voor alle waarnemers maken en de stemmen naar het coördinatiecentrum brengen.

Slechte gezondheidszorg

Alleen hoe kan het dat mensen bezwíjken aan zo’n lange, intensieve dag – preciezer gezegd een paar dagen, want veel van hen waren ook al druk met de voorbereidingen? Maya Tursina is sterk. Ze is lerares en „altijd actief bezig”, zoals ze zelf zegt. Dat gold waarschijnlijk niet voor iedereen. De ruim 5,6 miljoen medewerkers van de lokale stembureaus hebben vooraf geen gezondheidscontrole of andere screening gekregen.

De echtgenoot van Masnun, ook zij is bij de Ombudsman vandaag, heeft de verkiezingen niet overleefd. Abdul Rochim had naderhand last van dikke, opgezwollen voeten en voelde zich kortademig. Op de vrijdag na de verkiezingen ging hij maar eens naar het ziekenhuis in de buurt en daar constateerden ze hartproblemen. Ze stuurden hem door naar een groter ziekenhuis, hij kwam op de intensive care terecht. Na het weekend verloor Abdul Rochim zijn bewustzijn. Op donderdag overleed hij.

Dozen met stemmen worden per boot in Bandung vanuit stembureaus vervoerd. Foto Iqbal Kusumadirezza /Epa

Zijn vrouw beantwoordt afgemeten alle vragen van journalisten. Haar man was veertig jaar, hij werkte als brommertaxichauffeur, ze hebben samen één kind. Ja, voor zover ze wisten was hij gezond. Tenminste, vóór de verkiezingen had hij nergens last van.

Onduidelijk blijft wat de artsen in het ziekenhuis voor hem hebben kunnen doen. Dat is een fundamenteler probleem: de gezondheidszorg in Indonesië is gemiddeld genomen matig. Het aantal artsen per hoofd van de bevolking is lager dan de Wereldgezondheidsorganisatie adviseert en Indonesië geeft minder geld uit aan gezondheidszorg dan andere landen waar de inkomens laag tot middelhoog zijn. Het verklaart waarom het aantal doden nog steeds licht stijgt, ook al zijn de verkiezingen al even geleden.

Vóór de verkiezingen schreef correspondent Annemarie Kas over het kopen van stemmen

Geen wc’s

De meeste sprekers van betrokken overheidsorganen zeggen het: de druk was dit keer te hoog. Fysiek én mentaal. Veel medewerkers waren bang om fouten te maken, zegt een van de toezichthouders op de verkiezingen. „De kandidatenlijsten waren zo lang. En elk getal moet kloppen.” De Ombudsman vat de bevindingen samen: „Er is vooral aan het gemak van de kiezers gedacht en niet aan de mensen die het moeten organiseren.” Bij stembureaus in de provincie waren soms niet eens wc’s. Niemand twijfelt aan het verband tussen de manier waarop de verkiezingen zijn georganiseerd en de vele doden.

Intussen beweert één van de presidentskandidaten, Prabowo Subianto, nog steeds dat hij de verkiezingen heeft gewonnen. Ook al wijzen alle tellingen uit dat zijn concurrent Joko Widodo de winnaar is. Prabowo claimt dat er gefraudeerd is. En vóór de verkiezingen deden ook al geruchten en nepnieuwtjes de ronde over gesjoemel met stembiljetten. Extra vervelend voor de medewerkers die zo hun best hebben gedaan? Het is niet aan háár om er iets van te vinden, zegt Maya Tursina. „Maar ik zou het respectloos noemen.”