Recensie

Recensie Film

‘Anna’s War’ imponeert door geweldig spel van zesjarige

Historisch drama ‘Anna’s War’ was op IFFR geen onderdeel van de Big Screen-competitie. Zonde, de film over een zesjarig meisje dat alleen moet overleven in de oorlog, verdient veel meer aandacht dan hij tot dusver kreeg.

Anna (Marta Kozlova) moet zich tijdens de Tweede Wereldoorlog verstoppen boven een open haard in ‘Anna’s War’.
Anna (Marta Kozlova) moet zich tijdens de Tweede Wereldoorlog verstoppen boven een open haard in ‘Anna’s War’.
    • Coen van Zwol

De Russische filmmaker Aleksej Fedortsjenko is een droog lyrische wereldbouwer. In Silent Souls (Ovsjanki, 2011) zoog hij een complete folklore uit zijn duim over de Merjan, een al negen eeuwen geleden geassimileerd Fins-Oegrisch stamverband waarvan slechts stenen resten. In Angels of the Revolution (Angeli Revoloetsii, 2014) botsen avant-gardisten anno 1934 met inheemse Siberiërs die via proletarische kunst echte Sovjetburgers moeten worden.

Fedortsjenko, een manager die in 2001 de filmwereld inrolde, bezondigt zich vaak aan ‘faction’: zo debuteerde hij in 2005 met een gortdroge nepdocumentaire, Pervi na Loena, over een ruimteprogramma dat al in 1938 Sovjetkosmonauten naar de maan bracht, maar zo geheim was dat iedereen het na de zuivering van het topkader vergat. Voor Fedortsjenko zijn dat serieuze denkoefeningen. Wat als?

Zo claimt de filmmaker dat Anna’s War waargebeurd is, maar beroept hij zich op een obscuur internetverhaal. „Natuurlijk heb ik geen feiten gecheckt”, vertelde hij me in Rotterdam – in 2018 ging zijn film daar in wereldpremière op IFFR. Zonder fanfare of zelfs een plek in de Big Screen-competitie, tot Fedortsjenko’s chagrijn: een gemiste kans om deze unieke cineast aan Rotterdam te binden. Gelukkig brengt Contact Film deze ontroerende film nu alsnog in de bioscoop uit.

Anna’s War wordt gedragen door de geweldige vertolking van de zesjarige Marta Kozlova, die in november 1941 in de Oekraïense Poltava-regio als Anna uit een massagraf van zwarte aarde en bleke ledenmaten kruipt. Het boerengezin waar ze aanklopt, zit allerminst te wachten op een extra joods mondje om te voeden. Voor ze Anna kunnen uitleveren aan de nazi’s, ontsnapt ze en verstopt ze zich boven een ongebruikte open haard van een middelbare school waar nu het Duitse gezag zetelt.

Anna wordt een doe-het-zelf-onderduiker, onzichtbaar naar kruimeltjes scharrelend in het hol van de leeuw. Overdag bespiedt ze muisstil de nazi’s en hun collaborateurs door een kijkgaatje, ’s nachts gaat ze uit foerageren. Ontsnappen kan zij niet, rond de school cirkelen waakhonden. Dus drinkt ze kwastenwater en urine, eet kaas uit muizenvallen of – per ongeluk – rattengif. Maar ze leert snel, vilt een opgezette wolf voor een bontmantel, jaagt op zolder op duiven en maakt van haar richel een huiskamer met plaatjes, vlaggen en vazen. Een haveloze kat houdt haar gezelschap, tot ze die in een hartverscheurende scène moet opofferen.

Een enkele criticus ziet in het zeer dicht op de huid gefilmde Anna’s War larmoyante, ongeloofwaardige Holocaustporno, anderen een origineel en ontroerend survivalverhaal. Ik schaar me zonder reserve in dat laatste kamp: wie niet gelooft in een zesjarige, solitaire overlever beseft kennelijk niet dat het Oekraïense platteland voor de Duitse invasie al jaren van extreme repressie, hongersnood en zelfs kannibalisme achter de rug had. Het stalinisme had van elk boerenkind al een wantrouwige overlever gemaakt.

Anna’s War staat in een Russische traditie van betoverende, onthutsende, subjectief gefilmde klassiekers over oorlogsweesjes, zoals Andrej Tarkovsky’s Ivan’s Childhood (Ivanovo detsvo, 1962) en Elem Klimovs Come and See (Idi i Smotri, 1985). Over kinderen, door oorlogsgruwelen zo taai als leer, maar kinderen. We kijken door hun ogen, voelen wat zij voelen, dromen – bij Ivan’s Childhood – wat zij dromen. Zo ervaar je door Fedortsjenko’s intieme, fragmentarische filmstijl Anna’s school als een magisch doolhof, deel je in haar angsten en kleine triomfen. Een meisje dat de nazi’s als ongedierte zien en alleen als ratje kan overleven in deze wrede, soms absurde binnenwereld. Anna’s War verdient veel meer aandacht dan hij tot dusver kreeg.