De Japanse keizers worden steeds gewoner

Troonswisseling Japan Keizer Akihito treedt deze dinsdag af. Hij vulde zijn rol als keizer op een bescheiden wijze in. Akihito was niet meer de levende god die zijn voorouders waren, maar meer een man van het volk. Zijn zoon Naruhito, die hem woensdag opvolgt, zal die lijn waarschijnlijk voortzetten.

Belangstellenden namen maandag een kijkje bij het keizerlijk paleis in Tokio, waar keizer Akihito dinsdag aftreedt.
Belangstellenden namen maandag een kijkje bij het keizerlijk paleis in Tokio, waar keizer Akihito dinsdag aftreedt. Foto Charly Triballeau/AFP

De toekomstige Japanse keizer Naruhito is behalve troonopvolger een fervent amateur-altviolist. In een essay omschreef hij de rol van de altviool in een orkest eens als „iets dat niet opvalt, maar nodig is omdat zonder dit instrument de harmonie eenzaam wordt.” Die dienende rol ziet hij waarschijnlijk ook voor zichzelf weggelegd als hij woensdag de Chrysantentroon overneemt van zijn vader Akihito.

Kroonprins Naruhito als altviolist bij een concert Foto Shizuo Kambayashi/AP

De in 1960 geboren Naruhito neemt een voorbeeld aan zijn vader en wil zijn rol invullen op een manier „die bij de tijd past”, zei hij tijdens een persconferentie in februari. Hij wordt de eerste keizer die opgevoed is door zijn eigen ouders in plaats van door de hofhouding. En de eerste die in het buitenland heeft gestudeerd.

Naruhito is een rustige doorzetter die zichzelf niet boven anderen plaatst. „Hij kijkt niet naar wat alles voor hem betekent, maar wat het betekent voor de mensen om hem heen”, zei de Amerikaanse advocaat Keith George onlangs tegen persbureau AP. De twee raakten bevriend tijdens hun studie in Oxford.

Deze dinsdag, om vijf uur in de namiddag, loopt de 85-jarige Akihito de staatsiezaal van het keizerlijk paleis in Tokio binnen. In een simpele plechtigheid van slechts tien minuten, in heel Japan live uitgezonden op de televisie, treedt hij af. Het is de eerste keer in meer dan twee eeuwen dat een Japanse keizer dat doet.

Lees ook: Japanse Keizer Akihito treedt af: leven in foto’s

De volgende ochtend ontvangt zijn zoon Naruhito in dezelfde zaal, in net zo’n korte ceremonie, een zwaard en een juweel dat de mythische zonnegodin Amaterasu aan de keizerlijke voorouders zou hebben gegeven. Kort daarna, in traditionele hofkleding, houdt Naruhito zijn eerste toespraak als keizer.

Die zal kort en vaag zijn, want de Japanse keizer mag zich volgens de Grondwet niet met politiek bezighouden. „Gedurende lange tijd was de politieke rol van de keizer zo’n taboe, dat er zelfs een debat was over de vraag of hij staatshoofd genoemd kon worden”, zegt de Japanse politicoloog Koichi Nakano. „Ook vandaag blijft de academische opinie verdeeld.”

Toch wordt de toespraak beschouwd als een belangrijke boodschap aan de bevolking. „Keizer Akihito zei tijdens zijn eerste rede in 1989 dat hij met het volk wilde samenwerken om de Grondwet te beschermen”, zegt journalist Eiichi Miyashiro, die over het keizerlijk huis schrijft voor het Japanse dagblad Asahi Shimbun.

Dat waren ogenschijnlijk onschuldige woorden, maar Akihito bevestigde zo subtiel het Japanse pacifisme. Conservatieve politici willen dit al decennialang verwijderen uit de Grondwet, die na het einde van de Tweede Wereldoorlog door de Amerikaanse bezetter werd geschreven.

Archaïsche hoftaal

Naruhito in 1964 als vierjarige met zijn ouders op werkbezoek Foto AP

Akihito toonde met die woorden ook dat hij zichzelf gelijk stelde aan het Japanse volk. Toen zíjn vader Hirohito in 1926 de troon besteeg, werd de keizer nog gezien als een levende god die je zelfs niet mocht aankijken. Hij sprak een archaïsche hoftaal die hem boven het volk plaatste. Akihito daarentegen spreekt modern Japans. Daarnaast was hij de eerste keizer die met een burgermeisje was getrouwd.

Lees ook: Nieuwe keizer, nieuwe jaartelling

Akihito en zijn vrouw Michiko gingen zelfs letterlijk op de knieën voor de mensen. In 1991, nadat een uitbarsting van de vulkaan Unzen 43 levens eiste, knielde het paar in een kleine gymzaal neer om de overlevenden op ooghoogte te kunnen aankijken. Het was groter nieuws dan de uitbarsting. Sindsdien heeft het paar dit bij elke ramp gedaan. „Akihito heeft de rol van de keizer verlaagd tot het niveau van de mensen”, aldus journalist Miyashiro.

Tsunami

Burgemeester Futoshi Toba zag met eigen ogen hoe belangrijk dit was. Zijn stad Rikuzentakata werd in 2011 weggevaagd door de tsunami. Er kwamen talloze beroemde Japanners langs om de slachtoffers op te beuren, maar het keizerlijk paar overtrof hen allen.

„Het was heel bijzonder om te zien hoe hij werkelijk iedereen, van kinderen tot ouderen, oppepte. Dit was de eerste keer dat ik me realiseerde hoeveel kracht hij mensen geeft”, zegt burgemeester Toba daar nu over.

Akihito wordt verder vooral bewonderd om de verantwoordelijkheid die hij heeft genomen voor Japans rol in de Tweede Wereldoorlog. Tot grote woede van rechtse groeperingen die volhouden dat Japan Azië bevrijdde van westers kolonialisme, bezocht Akihito de slagvelden van de oorlog met een boodschap van verzoening. Zo ging hij in 1992 naar China en vertelde het Chinese volk dat Japan hun „veel leed” had toegebracht. „Ik betreur dit ten zeerste.”

„Akihito heeft veel respect gekregen voor zijn harde werk”, zegt politicoloog Nakano. „Hij was onvermoeibaar in het bezoeken van slachtoffers van rampen en herdacht oorlogsdoden door naar slagvelden te gaan. Bovenal hanteerde hij een zo ruim mogelijke interpretatie van wat het betekent een symbool van nationale eenheid te zijn.”