Recensie

Recensie Muziek

Opera ‘Les Bienveillantes’ lokt je meesterlijk mee naar een plek waar je niet wilt zijn

Opera Vlaanderen brengt de schandaalroman ‘Les Bienveillantes’ van Jonathan Littell op het podium. Het is een misselijkmakende triomf.

Scène uit de opera ‘Les Bienveillantes’
Scène uit de opera ‘Les Bienveillantes’ Foto Annemie Augustijns

Max Aue houdt zielsveel van Bach, van zuiverheid en van zijn tweelingzus Una. Hij leidt een kabbelbestaan als directeur van een kantfabriek in een Frans provinciestadje. Ooit was dat anders, toen hij als SS-officier deelnam aan de moord- en folterpraktijken van de nazi’s. Wroeging kent Aue niet: het is zijn vaste overtuiging dat „u ook zou hebben gedaan wat ik deed”. Zo begint Hèctor Parra’s nieuwe opera Les Bienveillantes, gebaseerd op de monumentale roman van Jonathan Littell, die woensdag in première ging bij Opera Vlaanderen.

Met librettist Händl Klaus en regisseur Calixto Bieito maakte Parra eerder al de geprezen opera Wilde.

Littells bekroonde roman uit 2006 zorgde voor controverse. Duizend pagina’s in het hoofd van een gewetenloze nazibeul, die ook nog eens een verfijnde en belezen cultuurmens blijkt te zijn, en dat vormgegeven als een baroksuite – het was sommigen te gortig.

De opera is minder expliciet en gewelddadig dan de roman, maar deelt evenzogoed een stomp in de maagstreek uit. Incest, stront, kots, vernedering, haat en moord: ‘minder expliciet’ wil niet zeggen dat de toeschouwer wordt gespaard.

In zijn toneelbewerking De Welwillenden uit 2016 legde Guy Cassiers de nadruk op Aues carrière binnen de SS. In de opera dolen we juist drie uur lang door Aues psyche, terwijl hij zich overgeeft aan herinneringen. De nazi-gruwelen blijven grotendeels buiten beeld, de loopbaanlogistiek is bijzaak, pistolen zijn twee vingers en een opgestoken duim. Alles rondom Aue is fluïde, een dagdroom, met het koor en een fenomenaal multifunctioneel solistenkwartet als projectie en belichaming van zijn hersenspinsels.

Het effect is een nachtmerrieachtige buiteling door tijd en plaats, die zich volledig afspeelt in Aues klinisch-witte directeurskantoor – dat per scène meer bezoedeld raakt, net als hijzelf.

Meer dan een nazi-opera

Meer dan een nazi-opera is Les Bienveillantes een studie naar een zieke geest. Aue is een moderne Orestes, die zijn moeder en stiefvader vermoordt – dáárvoor wordt hij vervolgd door twee kluchtige detectives (de wraakgodinnen uit de titel), niet voor zijn aandeel in de massamoord van Babi Jar. Het dramatische hoogtepunt is het voorlaatste deel, ‘Air’, waarin Aue zich verstopt in het leegstaande landhuis van zijn beminde zus Una (prachtrol van Rachel Harnisch) en haar bejaarde echtgenoot, een adellijke avant-garde-componist. In een orgie van modder en bloed wil Aue het meubilair, het huis en zelfs het omringende bos neuken, waarbij hij bijna het leven laat.

Parra heeft deze groteske baroksuite vormgegeven in zinderende, expressionistische muziek, met Bachs Johannes-Passion als grondplan. Letterlijk is daar weinig van te horen, maar een geperverteerd oratorium kun je Les Bienveillantes wel noemen. Twee momenten zijn veelzeggend. De naakte vrouw die in Charkov wordt misbruikt en opgehangen groeit uit tot een onmiskenbare Christus-figuur, door wie Aue bezocht wordt tijdens zijn koortsdroom in ‘Air’. En precies halverwege, wanneer Aue de lijken van zijn moeder en stiefvader ontdekt (en vergeten is wat hij gedaan heeft), speelt een vrouw op een hoog boven het podium zwevende vleugel een verwrongen herinnering aan Bach.

Vooral dat laatste moment is van onaardse schoonheid. Zulke contrasten tussen extreme uitspattingen en verstilling zitten ook in de regie, die cynische gruwel verweeft met ironie en humor. Het zorgt ervoor dat Les Bienveillantes je niet murw beukt, maar met gruizige charmes meelokt naar een plek waar je niet wilt zijn en waar een afzichtelijke spiegel hangt.

In de uitblinkende cast zingt en speelt tenor Peter Tantsits als Max Aue de rol van zijn leven. Vocaal beheerst hij Parra’s veelzijdige lyriek perfect, met overgave gooit hij zijn lichaam in de strijd en hij durft zich geestelijk helemaal binnenstebuiten te keren. Zijn sketch over een bezoek aan de lekkende Führerbunker is eersteklas cabaret. Wij lachen hartelijk om deze Max Aue, wij houden van dit gore monster.