Opinie

Onze eigen tolerantie voor leugens bedreigt de democratie

Integriteit In het Westen troosten we ons met de onjuiste gedachte dat alleen het mechaniek van de politiek kapot is, schrijft .

Foto Kerem Yücel/AFP

Hij bedoelde het goed, maar Bertolt Brecht heeft heel wat uit te leggen. In zijn subversieve gedicht Die Lösung over de DDR, geschreven in 1953, vroeg hij zich af of het „niet makkelijker/ Voor de regering [zou] zijn/ Om het volk te ontbinden/ En een ander te kiezen?”

Sindsdien is het onmogelijk om te beweren dat wij, de burgers, uiteindelijk de schuld dragen van de toestand van onze politiek zonder de gitzwarte ironie van dit citaat als weerwoord te krijgen.

De kiezer heeft altijd gelijk, zo lijkt het. Als de politiek niet functioneert, kan dat alleen maar de schuld zijn van politici. Wie hier anders over denkt, is even hooghartig als een Oost-Berlijnse apparatsjik uit de jaren vijftig.

Het is dan ook met een zekere kiesheid dat ik dit zeg: als de Amerikaanse president Donald Trump niet ten val wordt gebracht vanwege zijn vermeende misstappen, dan zal dat niet komen omdat het zijn aanklager Robert Mueller aan grondigheid ontbrak, noch zijn politieke vijand, de Democratische Partij, aan lef. Dan komt dat omdat niet genoeg kiezers het erg genoeg vonden. Anders zouden de Democraten zich wel genoodzaakt zien om op zijn impeachment aan te sturen en zouden de Republikeinen op zijn minst overwegen daarvoor te stemmen – op straffe van een electorale afstraffing. Nu deze prikkel ontbreekt, doen ze er alleen maar verstandig aan om terughoudend te zijn.

Nancy Pelosi, de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, schijnt er zo over te denken. De meeste Democratische presidentskandidaten hebben het ook liever over andere dingen. Afgelopen november heeft de partij de tussentijdse verkiezingen juist gewonnen door niet over het gedrag van de president te beginnen. De Democraten zijn bang dat het thema de conservatieve kiezers alleen maar verenigt in de gedachte dat iedereen tegen hen is, terwijl het de neutrale kiezers verveelt.

Dit kon weleens een nauwkeurige beoordeling van de nationale gemoedstoestand zijn. Sommigen van ons dachten al nooit dat de publieke opinie een afzetting zou steunen, bijna ongeacht de bevindingen van Mueller. Maar dat is op zichzelf al verontrustend.

Opdracht om te liegen

Mueller zegt niet dat Trump bij zijn eigen verkiezing met Rusland heeft samengespannen. Maar het rapport constateert wel dat hij zijn medewerkers heeft opgedragen om te liegen. En dat hij heeft getracht mogelijke getuigen met dreigementen en gunsten te beïnvloeden.

Dat hij vermoedelijk niet alleen dit nieuws zal overleven, maar ook nog een grote kanshebber bij de verkiezingen van 2020 blijft, toont aan dat dit hele verhaal niet om hem draait. Het verhaal draait erom dat we tegenwoordig nergens meer van opkijken.

Interview: ‘Nixon trad liever af, Trump niet’

Trump is een tijdelijke figuur die over twee of zes jaar weg is. Maar lossere burgerlijke mores zijn op den duur een dodelijker bedreiging voor de democratie. Ze vormen een aanmoediging voor slechte politici om uit te proberen hoever ze kunnen gaan en bieden geen beloning aan de mensen die hen ter verantwoording roepen. En zo hebben we allerminst de garantie dat we hier in de toekomst niet opnieuw mee te maken zullen krijgen.

Vervolgd om een affaire

Conservatieven kunnen met recht opmerken dat we hier in het verleden ook heus al eens tegenaan zijn gelopen. Trump is niet de eerste president die in de loop der tijd een schandaal heeft overleefd door te rekenen op de afleidende kracht van economische groei en de partijdige oogkleppen van zijn eigen aanhang.

Al 21 jaar lang is het toppunt van wellevendheid om te betreuren dat Bill Clinton werd vervolgd ‘om een affaire’. Daarbij is de gedachte dat een aantal ordinaire gluurders in het Congres werd geobsedeerd door privé-gebeurtenissen waar de wereldse Fransen bij zouden hebben gegeeuwd.

Lees ook: Trump kan hier krachtiger uitkomen

Het zou niet nodig moeten zijn om te zeggen, maar de afzettingsartikelen die in 1998 in het Huis van Afgevaardigden voorbijkwamen, waren voor meineed en voor belemmering van de rechtsgang. Voor de president van een constitutionele republiek zijn dit geen onbeduidende overtredingen. Misschien hadden we iets als een afrekening verwacht. Maar in plaats daarvan diende Clinton zijn ambtstermijn uit met de meest royale goedkeuringscijfers.

Eerlijkheid is relatief

Hoe vermakelijk het ook was om te zien dat een oorlogszuchtig Congres het land zo verkeerd had ingeschat, achteraf gezien bevatte die hele geschiedenis wel een waarschuwing. De kiezers besloten dat eerlijkheid alleen tot op zekere hoogte belangrijk was. En vermoedelijk zouden ze dat altijd weer doen. Zoals bijvoorbeeld nu. We mogen raden wat er de volgende keer weer door de vingers zal worden gezien.

Ons tanende vermogen tot ontsteltenis is niet alleen partij-overschrijdend, maar ook grensoverschrijdend. In het hele westen sussen we onszelf met het idee dat alleen het mechaniek van de politiek defect is. Als we de sociale media beter kunnen reguleren, het nepnieuws beter kunnen weerleggen, de buitenlandse geldstromen beter kunnen volgen, dan kunnen schurken en opportunisten geen verkiezingen (of referenda) winnen. De mogelijkheid dat we zelf als kiezers en burgers minder kieskeurig zijn geworden is te ongemakkelijk om bij stil te staan. Brecht schreef over een eenpartijstaat met een geheime politie. In een democratie kunnen leiders het publieke leven alleen onteren voor zover het publiek dit toestaat. In alle eerlijkheid: als een politicus mij de regering van mijn dromen zou geven, zou ik vermoedelijk best bereid zijn heel wat chicanes voor lief te nemen. We zijn inmiddels allemaal relativisten, of genoeg van ons zijn het om van invloed te zijn. Dat is een groter probleem dan welke president dan ook.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.