Kunstmatige zoetstoffen, trapt je lijf daar wel in?

Durf te vragen Zoetstoffen kunnen een ontregelend effect hebben op de stofwisseling.

Foto Istock

Nul calorieën en toch lekker zoet. Dat lijkt zo’n goed idee als je op een warme dag zin hebt in frisdrank, maar ook niet meteen een energiebom naar binnen wilt slaan.

Het is een truc die is gebaseerd op misleiding, namelijk van de zoetreceptoren op de tong. Die reageren op echte suiker, maar evenzeer op kunstmatige zoetstoffen. Zo smaakt zero-frisdrank zoet zonder een enkel suikermolecuul erin. Maar kun je dat straffeloos drinken?

Over kunstmatige zoetstoffen is eerder gedoe geweest. Ze zouden kankerverwekkend zijn, maar dat is stevig ontkracht. Giftig zijn ze niet. Maar op internet leeft deze ongefundeerde mythe nog altijd hardnekkig voort. Vaak in combinatie met allerlei andere negatieve effecten van kunstmatige zoetstoffen op het lichaam.

Categorie fabel

Frisdrankconcern Coca-Cola heeft op internet een fabels en feiten-pagina gepubliceerd over aspartaam, wereldwijd de meest gebruikte zoetstof. Daarop plaatst het bedrijf de stelling ‘Door frisdrank met aspartaam te drinken, krijg je meer honger’ resoluut in de categorie fabel. Met een korte toelichting: „In studies is aangetoond dat zoetstoffen met weinig calorieën, zoals aspartaam, er niet voor zorgen dat mensen meer gaan eten. Dergelijke zoetstoffen kunnen mensen juist helpen om minder calorieën in te nemen.”

Maar de stand van de wetenschap is dat de waarheid ergens tussen fabel en feit in ligt. Want ja, er is onderzoek waaruit blijkt dat ratten die af en toe zoetstof in hun voer krijgen, per saldo meer eten, meer aankomen en een hoger bloedsuikergehalte krijgen. In deze proeven werd het effect van de zoetstof sacharine in de yoghurt afgezet tegen glucose, een echte suiker.

De vraag is of deze uitkomsten zich zomaar laten vertalen naar de mens. Uit epidemiologische onderzoeken komt naar voren dat mensen met overgewicht en diabetes vaker en meer frisdrank met kunstmatige zoetstoffen drinken, maar of ze dóór die frisdrank dikker en suikergevoeliger zijn geworden, is een open vraag.

Leeg zoetsignaal

Er zijn wel aanwijzingen voor biologische mechanismen die een paradoxaal effect van nepsuikers zouden kunnen verklaren. Met suikervrije frisdrank beperk je per definitie de calorie-inname, maar er is ook een theorie dat het lege zoetsignaal toch niet helemaal leeg is voor het lichaam. Er zitten zoetreceptoren in de smaakpapillen op de tong, maar er zitten ook zoetreceptoren verderop in het lichaam, in de alvleesklier en zelfs in de vetcellen. Hiermee proef je niets, maar het lichaam reageert wel op prikkeling van deze verderop gelegen receptoren.

In experimenten is gebleken dat kunstmatige zoetstoffen in heel hoge doseringen via de zoetreceptor alvleeskliercellen kunnen stimuleren hormonen af te geven, waaronder insuline. In een kweekbakje wordt de groei van vetcellen erdoor gestimuleerd. Ook darmcellen geven in reactie erop hormonen af: de darmflora verandert door zoetstoffen.

Alles bij elkaar lijkt het erop dat zoetstoffen een ontregelend effect kunnen hebben op de stofwisseling. Het zou zomaar kunnen dat het valse zoetsignaal ertoe leidt dat mensen behoefte krijgen om meer te eten, omdat het lichaam calorieën ‘verwacht’. Maar opnieuw geldt dat het bewijs voor zo’n effect in het dagelijkse leven ontbreekt.

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Ook een vraag? durftevragen@nrc.nl