Opinie

Gepersonaliseerd leren leidt tot nog meer invulwerk

Onderwijsblog De nieuwe hype, gepersonaliseerd leren, kan echt niet in een klas van 25 of meer leerlingen, schrijft Tjip de Jong.

Catrinus van der Veen/ANP

De Onderwijsinspectie had deze maand stevige kritiek op de vele niet onderbouwde en slecht geëvalueerde onderwijsinnovaties in Nederland. Toch lijkt het alsof het basisonderwijs vol gas achter een nieuwe hype aan gaat: gepersonaliseerd leren. Een begrip dat aan de ene kant vaag en abstract is en aan de andere kant toch je aandacht weet te vangen. Op zich al een prestatie. Gepersonaliseerd leren betekent dat alles wat een kind leert of doet op school, voor 100 procent is afgestemd op zijn individuele voorkeur. Het sleutelwoord is ‘maatwerk’. Elk kind staat centraal, elke leerstijl is uniek. Gepersonaliseerd leren maakt leren leuker, effectiever, dieper, krachtiger. Nou ja, vul zelf maar aan.

Maatwerk = de oplossing in ons onderwijs

Zoals zo vaak belooft deze nieuwe trend dé oplossing te zijn voor bijna alle huidige vraagstukken in het onderwijs. Beter leren rekenen? Dat kan met gepersonaliseerd leren. Het lerarentekort aanpakken? Juist: gepersonaliseerd leren. Boekt een school slechte resultaten? Voer gepersonaliseerd leren in.
In de praktijk hoor ik leerkrachten en schooldirecteuren vooral zuchten en steunen als ze de term horen. Natuurlijk stemt een leerkracht zijn lesaanbod af op het niveau van de kinderen in de klas. Maar hij of zij doet dat in balans met het gemeenschappelijke doel en het niveau van de groep. En laten we het woord groep vooral niet vergeten: in een klas zitten ongeveer 25 leerlingen, vaak meer.

De praktijk

Wat betekent gepersonaliseerd leren in de praktijk van alledag? Als ik leerkrachten en schooldirecteuren hierover spreek, vallen mij een paar zaken op:
- Vrijwel niemand weet het. Het begrip is abstract en er is vrijwel geen serieus onderzoek naar gedaan. De term roept vooral een discussie op over wat leren nou precies is.
- Van leerkrachten wordt verwacht dat ze nog meer documenten invullen over het leerproces van de leerlingen. Dit gaat ten koste van de lestijd.
- De voortgang wordt steeds vaker in abstracte leertermen beschreven: niet gericht op resultaat maar op het proces.
- Commerciële softwareproducenten betreden in toenemende mate de onderwijsmarkt met nieuwe producten om dit unieke, individuele leerproces te monitoren. Zij zijn fan van gepersonaliseerd leren en denken dat het de wereld ingrijpend gaat veranderen.
- Leerkrachten willen kinderen graag extra aandacht geven, maar zien dat dit op gespannen voet staat met het geven van eenduidige instructie, toelichting en groepswerk. Dit kan de resultaten die kinderen behalen onder druk zetten.

Zwakke leerlingen blijven hangen

Een schooldirecteur startte vorig schooljaar met een experiment gericht op gepersonaliseerd leren in de onder- en middenbouw. Door meer ICT te gebruiken voor de reken- en taallessen werd er tijdwinst geboekt om projectmatig te werken. De onderwijsfilosofie richtte zich op onderzoekend leren. Kinderen werkten in deze projecten samen in verschillende groepen (3,4 en 5 bijvoorbeeld). Na een half jaar zag de schooldirecteur problemen opdoemen.

De kinderen die gemakkelijk rekenden en schreven konden goed overweg met de ICT-middelen en vertoonden een ‘normale’ ontwikkellijn. De leerkrachten waren veel tijd kwijt met het verkennen en ‘werkbaar’ maken van de nieuwe onderwijsfilosofie. Ze hadden minder tijd voor directe instructie en worstelden met het in kaart brengen van de resultaten van het onderzoekend leren. De kinderen die moeite hadden met rekenen en schrijven, bleven hangen op hetzelfde reken- en taalniveau en vertoonden een achterstand. Kinderen besteedden meer tijd op een computer of tablet zonder duidelijke opdracht of instructie van de leerkracht of intern begeleider.

Waar we liever niet over praten

Door dit soort oprispingen worden de echte taaie vragen vermeden. Veel liever zou ik zien dat beproefde methoden van goed presterende scholen in Nederland worden gekopieerd. Soms moet je afkijken.
Ik noem vier kansrijke initiatieven:
- Geef ruimte aan het vakmanschap van de leerkracht en maak tijd vrij voor professionele uitwisseling in het onderwijsteam.
- Laat een school zich concentreren op sterke didactiek (lesgeven) in combinatie met gevarieerde activiteiten in de klas, zoals handvaardigheid, creativiteit, muziek en sport.
- Cruciaal is een goed opgeleide schoolleider die tijd heeft om het team te ondersteunen en met ouders samen op te trekken. Investeer hierin.
- Verminder alle administratie om de lesactiviteit heen en bescherm leerkrachten tegen nietszeggende documenten en bureaucratie.

Warme gevoelens

Termen als persoonlijk, maatwerk, individueel en afstemmen roepen warme gevoelens op bij onderwijsprofessionals. Ook bij mij. Want wie wil dit nou niet? Maar ik zie vooral een innovatieve modegril waarop de praktijk niet zit te wachten. We laten ons in de luren leggen door gewiekste toekomstvoorspellers en zelfverklaarde onderwijsgoeroes.

Dr. Tjip de Jong is zelfstandig onderzoeker, docent en adviseur leren en ontwikkelen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.