Toezichthouder: AIVD houdt zich beter aan Inlichtingenwet

Inlichtingenwet De inlichtingendiensten hebben voor het eerst toestemming gekregen voor de inzet van het ‘sleepnet’, blijkt uit het jaarverslag van toezichthouder TIB.

(Vlnr) Onno Eichelsheim (MIVD), Erik Akerboom (Nationale Politie) en Dick Schoof (AIVD) in maart na een wekelijks veiligheidsoverleg.
(Vlnr) Onno Eichelsheim (MIVD), Erik Akerboom (Nationale Politie) en Dick Schoof (AIVD) in maart na een wekelijks veiligheidsoverleg. Foto Bart Maat/ANP

De nieuwe toezichthouder op de inlichtingendiensten heeft het afgelopen half jaar aanzienlijk meer verzoeken van de AIVD goedgekeurd om te mogen tappen, hacken of afluisteren. Na „een stroeve start” is „de kwaliteit van de verzoeken van de AIVD gestegen”, schrijft de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) in haar eerste jaarverslag, dat deze donderdag is gepubliceerd.

De TIB heeft in de periode van 1 mei 2018 tot 1 april 2019 in totaal 2.159 verzoeken getoetst van de AIVD en de (militaire) MIVD. De meeste daarvan zijn van de AIVD. Waar de toezichthouder van mei tot en met oktober 2018 nog 5,5 procent van de verzoeken van de AIVD had afgekeurd, gold dit sinds december voor 2,1 procent van de verzoeken.

Sinds de nieuwe Inlichtingenwet op 1 mei vorig jaar van kracht werd, beoordeelt de TIB verzoeken van AIVD en MIVD tot bijvoorbeeld grootschalig hacken of het aftappen van de kabel. De ministers van Binnenlandse Zaken en Defensie – Kajsa Ollongren (D66) en Ank Bijleveld (CDA) – hebben de verzoeken dan al goedgekeurd, maar de TIB kan ze alsnog afwijzen. Dat gebeurt bijvoorbeeld omdat ze de privacy van burgers schaden, of omdat de aanvraag onvoldoende duidelijk maakt waarom de hack nodig is.

In het jaarverslag beschrijft de TIB dat er bijvoorbeeld is ingegrepen bij het verzoek van een van de diensten om een grootschalige hack (‘bulkhack’) te doen op een bedrijf om zo de gegevens van miljoenen personen te verkrijgen. De noodzaak daarvan vond de TIB onvoldoende gemotiveerd en bovendien konden de gegevens van de ‘targets’ gewoon bij het bedrijf worden opgevraagd.

Lees ook ‘De geheime diensten zijn regelmatig niet blij met ons’

Grote impact nieuwe wet

Uitsplitsing van het exacte aantal verzoeken naar AIVD en MIVD blijft staatsgeheim. Het kabinet wil niet dat andere landen of buitenlandse organisaties weten hoe vaak precies de AIVD of MIVD jaarlijks een verzoek tot hacken of tappen doet.

In een persbericht in reactie op het jaarverslag zegt AIVD-chef Dick Schoof dat de toezichthouder „ons het afgelopen jaar een spiegel heeft voorgehouden” en dat zijn dienst „keihard” gewerkt heeft om verbeteringen aan te brengen. Schoof schreef eerder deze maand in zijn jaarverslag dat de impact van de invoering van de nieuwe Inlichtingenwet op zijn dienst „groter was dan vooraf werd ingeschat” en dat de nieuwe toets door de TIB „om gewenning vroeg”.

Uit het jaarverslag van de TIB blijkt ook dat de diensten voor het eerst verzoeken hebben gedaan voor het aftappen van grote hoeveelheden data op de kabel, in de referendumcampagne over de nieuwe wet vaak het ‘sleepnet’ genoemd. De verzoeken zijn aanvankelijk afgekeurd, maar na aanpassingen „geclausuleerd” goedgekeurd. Dit betekent volgens TIB-voorzitter Mariëtte Moussault dat de verzoeken niet volledig rechtmatig waren, maar „het overgrote deel wel”. Moussault kan dit niet verder toelichten omdat dit te veel inzicht in de werkwijze van de diensten zou geven.

Data zorgvuldig weggooien

Dat er nu verzoeken voor grootschalig aftappen via de kabel zijn goedgekeurd, betekent niet dat het ‘sleepnet’ daadwerkelijk is ingezet. De AIVD moet naar eigen zeggen nog beleid ontwikkelen om te zorgen „dat wat mag ook zorgvuldig gebeurt”. Volgens een woordvoerder van minister Ollongren is de dienst nu aan het testen hoe de nieuwe bevoegdheid in de praktijk werkt. Het gaat hierbij onder meer om hoe de 98 procent van de opgehaalde data die niet gebruikt mogen worden zorgvuldig kunnen worden weggegooid.