Het is tijd voor een modern bidboek

Gebeden Bestaande liturgie, gebruikt in de kerk, is oud, met veel verwijzingen naar God. „Dat wordt steeds lastiger te begrijpen.” Tijd voor iets nieuws.

Illustratie XF&M

‘Onze hulp is in de Naam van de Eeuwige die Hemel en Aarde gemaakt heeft’. ‘De Here zegene u en behoede u’. Week in, week uit, jaar in, jaar uit worden liturgische teksten herhaald in zondagse diensten. Maar zelfs voor wie regelmatig ter kerke gaat, beginnen de teksten ouderwets te klinken. Bijkomend probleem voor predikanten is dat zij steeds vaker te maken hebben met huwelijks-, doop- en uitvaartdiensten waar veel niet-kerkelijken bij aanwezig zijn. Tijd voor nieuwe liturgische teksten, vonden Joost Röselaers en Claartje Kruijff, beiden remonstrants predikant in vrijzinnige gemeenten in Amsterdam en Bussum. Teksten die kerkelijken én niet-kerkelijken begrijpen en aanspreken. Samen met collega Bert Dicou stelden zij de bundel Ons leven vieren samen, met hedendaagse teksten voor rituelen als doop, huwelijk en uitvaart, voor predikanten en geïnteresseerden.

Wat wilt u bereiken met deze nieuwe teksten?

Röselaers: „De bestaande teksten zijn oud en bevatten veel verwijzingen naar God en de Bijbel. Dat wordt steeds lastiger te begrijpen voor bijvoorbeeld niet-gelovigen die zijn uitgenodigd voor een kerkelijk huwelijk of voor mensen met een kerkelijke partner die hun kind wil laten dopen. Maar ook voor mensen die nog wel in de Kerk komen, beginnen woorden als ‘heil’, ‘vrees’ en ‘zalig’ ouderwets te klinken. Dat zijn geen woorden die de moderne mens troost bieden als er bijvoorbeeld een kind in je omgeving overlijdt. In de nieuwe teksten beginnen we niet bij God, maar bij de mens, zodat iedereen, kerkelijk of niet, er iets bij kan voelen.”

Waar heeft u de nieuwe teksten vandaan gehaald?

Kruijff: „Veel collega’s gebruiken allang eigen teksten omdat ze de aloude teksten niet meer vinden passen in de moderne tijd. Ze zochten naar ‘wat beters’ of gingen zelf teksten schrijven. Zo ontstond het idee om een nieuwe verzameling aan te leggen. Het is een soort ‘best of’ van teksten die binnen en buiten de Remonstrantse Kerk, maar ook in andere vrijzinnige gemeenten, worden gebruikt. De bundel bevat oude teksten die we zelf hebben hertaald, maar ook teksten van collega’s en dichters.”

Is zo’n nieuwe bundel geen vergeefse moeite als de kerken leeglopen?

Kruijff: „Binnen en buiten de kerk neemt de vraag naar rituelen toe. Kijk naar de vele stille tochten als er iets akeligs is gebeurd. Naar de toenemende belangstelling voor de herdenking van de overledenen op Allerzielen. En kijk hoeveel randkerkelijken en ongelovigen in de kerk willen trouwen. Dat is, denk ik, omdat de aloude kerkelijke rituelen worden gemist, zeker op scharniermomenten in het leven als geboorte, huwelijk en overlijden. Mooie toespraken bij een uitvaart zijn waardevol, maar het blijft vaak anekdotisch. Met een ritueel, zoals alle aanwezigen aan het einde van de bijeenkomst laten opstaan en de naam van de overledene uitspreken, vul je dat gemis. Dan ga je net wat verder dan ‘Hij was zo’n fijne vader’.

Röselaers: „Ik maak vaak mee dat tijdens de uitvaart van een niet-kerkelijke toch het Onze Vader moet worden gebeden of U zij de Glorie moet worden gezongen. Woorden en gebaren meegeven aan mysterie van leven en dood, daar is enorm veel behoefte aan. Bij niet-kerkelijken blijkt bijvoorbeeld steeds meer behoefte te zijn aan de doop: het uiten van dankbaarheid voor de geboorte van een kind, het steun zoeken bij de opvoeding, de doop als richtingaanwijzer voor het leven.” Kruijff: „Dat wordt buiten de Kerk nauwelijks aangeboden.”

Lees ook: Zonder dat je het weet gebruik je zo veel gezegden uit de Bijbel

Maar dan zou je toch denken dat de kerken langzamerhand weer volstromen?

Kruijff: „Nee, de behoefte aan bezinning en rituelen betekent niet dat de kerken weer vol zitten. Blijkbaar is dat geen optelsom. De zondag is anno 2019 heilig voor andere dingen: uitslapen na een drukke werkweek, dingen doen met het gezin, ouders bezoeken. Maar de maandagavonddiensten die ik organiseer in Bussum, díe worden wel goed bezocht, door kerkelijken, maar vooral door niet-kerkelijken. Ik nodig een zangeres uit die Lady Gaga zingt of een pianist die Satie speelt en vertel een verhaal. Even een uur van bezinning.” Röselaers: ,,Ik leid ook steeds vaker gespreksgroepen voor buitenkerkelijken. Dan eten we wat en praten over een verhaal als ‘De Verloren Zoon’ of een thema als ‘Uw wil geschiede’. Ik trouw deze mensen, doop hun kinderen. Maar gaan ze ’s zondags naar de kerk? Nee.”

In de bundel staan ook teksten voor ‘nieuwe rituelen’, zoals bij scheiding en euthanasie. Is daar behoefte aan?

Röselaers: „Zeker, er komt in de progressieve kerken steeds meer ruimte voor dit soort initiatieven. Vaak liggen ze in het verlengde van oude rituelen, zoals de Laatste Sacramenten uit de Katholieke Kerk. Met een mooie tekst kun je woorden geven aan gevoelens van angst, eenzaamheid en loslaten.”

Kruijff: „Als je zo’n beladen moment als euthanasie goed begeleidt met woorden, is dat heel waardevol. Het is goed om de pijn, de twijfel, maar ook vaak de verwarring onder nabestaanden te benoemen, dat geeft verlichting. Maar ook als je uit elkaar gaat, is het goed om daar woorden aan te geven. Je bent zo met elkaar verweven, via ervaringen, kinderen, wederzijdse familie, dat is lastig losmaken. Zo’n relatie is vaak begonnen met een ritueel, in de vorm van een burgerlijk en/of kerkelijk huwelijk en een feest, waarom het dan ook niet beëindigen met een ritueel? Je ringen afdoen en uitspreken dat het niet is gelukt.

Röselaers: „Dat kan heel heilzaam zijn. Ik heb eens een stel getrouwd en ook weer gescheiden. Eerst heb ik hun de ringen aangereikt, later heb ik ze weer teruggekregen. Waar de grens ligt? Ik moet er zin aan kunnen toevoegen.”

Kruijff: „Ja, er moet een oprecht verlangen zijn bij mensen om een belangrijk moment in hun leven te omringen met een ritueel.”

Joost Röselaers, Claartje Kruijff en Bert Dicou (redactie): Ons leven vieren. Remonstranten en anderen over liturgie, met een ruime keus aan teksten en rituelen uit de praktijk. KokBoekencentrum Uitgevers 265 blz., 24,99 euro. De bundel verschijnt op 30 april.