‘IS-rekruten staan mogelijk te trappelen’

| Iain Overton Terrorisme-expert

Een te harde reactie op de zelfmoordaanslagen in Sri Lanka zal slechts meer terreur uitlokken, zegt expert Iain Overton.

Beveiligingsbeelden van de dag van de aanslagen in Sri Lanka. In het midden de terrorist die zichzelf enkele minuten later zou opblazen in de Sint-Jakobuskerk in Negombo.
Beveiligingsbeelden van de dag van de aanslagen in Sri Lanka. In het midden de terrorist die zichzelf enkele minuten later zou opblazen in de Sint-Jakobuskerk in Negombo. Foto AFP

„Wat een akelig accurate timing”, begint Iain Overton het telefoongesprek. De Brit doelt op de publicatie van zijn boek The Price of Paradise over het gedachtengoed en de impact van zelfmoordterrorisme (de Nederlandse vertaling verschijnt binnenkort). Op Paaszondag bliezen negen daders zichzelf op in kerken en luxehotels in Sri Lanka. In de reeks gecoördineerde aanslagen kwamen volgens donderdag bijgestelde cijfers 253 burgers om, ruim 500 raakten gewond. Na twee dagen claimde Islamitische Staat verantwoordelijkheid. Overton „wist direct” dat de terreurorganisatie achter de aanslagen zat: „Dit soort gelaagde, meervoudige aanslagen was nieuw voor Sri Lanka.”

Het land heeft een geschiedenis van zelfmoordterreur, uit de tijd van de burgeroorlog. De Tamil Tijgers hadden zelfs een speciaal peloton daarvoor. Wat zijn de grootste verschillen met de plegers van nu?

„De Tijgers richtten 92 procent van hun zelfmoordacties tegen de Sinhalese overheid en het leger. Ex-strijders vertelden me dat ze bereid waren hun leven te geven, maar niet om burgers aan te vallen. Ik zie wel sporen van de burgeroorlog in de huidige aanslagen: de daders konden blijkbaar veel explosieven verzamelen. Die wapens zijn zo kort na de burgeroorlog waarschijnlijk makkelijk te krijgen. Ik sluit niet uit dat ex-Tijgers de explosieven hebben geleverd.”

De Sri Lankese politie was gewaarschuwd voor een aanslag. Hoe kan het dat er niets gedaan werd?

„De Sri Lankese overheidsdiensten zijn niet de meest effectieve. Overigens zien we vaker dat aanwijzingen niet worden opgepikt - dat was bij 9/11 ook zo. We gaan ervan uit dat het aantal signalen voor een terroristische aanslag groter is dan het aantal uitgevoerde acties. Dat is het werk van de inlichtingendiensten - en soms glipt daar iets doorheen.”

Hoe zal de staat optreden, denkt u?

„Recente gebeurtenissen leren ons dat Colombo niet terugdeinst voor extreme maatregelen. De strijd tegen de Tijgers, tien jaar geleden, liep uit op een slachting. De overheid is daarna niet in staat gebleken burgers te beschermen bij spanningen tussen bevolkingsgroepen. Overigens bekommert de staat zich vooral om Sinhalezen en minder om burgers die Hindoestaans, Tamil of moslim zijn. Mijn angst is dat Sri Lanka zal reageren zoals het eerder deed: door draconische wetten in te voeren en anti-terreuracties uit te voeren die leiden tot mensenrechtenschendingen.”

Overtons uitgebreide geschiedenis van de zelfmoordterrorist begint veel eerder. In 1881 blies een Russische dissident zichzelf op om een politieke moord te plegen. Daarna voert Overton de lezer langs Japanse kamikaze-piloten die de Amerikaanse vloot teisterden, via politieke twisten in Libanon, Irak en Iran naar de afstraffing van andersgelovigen door jihadisten.

Volgens Overton is de moderne wereld getekend door de zelfmoordterroristen, en door de reactie op hun daad. De meeste staten sloegen na een confrontatie met een vijand die bereid bleek zichzelf te offeren, keihard terug. Gevolg: méér verzet, nieuwe slachtoffers. Zo doodden de zelfmoordterroristen in Sri Lanka honderden mensen, maar telden de Verenigde Naties alleen al in het laatste jaar van de burgeroorlog minstens 40.000 burgerdoden in Tamil-gebied, door toedoen van de staat.

Bij de aanval op de Twin Towers vielen 3.000 doden. In het afgelopen decennium kwamen in de oorlog in Afghanistan ruim 32.000 burgers om, stelde de VN-commissie eind vorig jaar. Overton: „Op sommige plekken in de wereld vindt ongeveer dagelijks een drone strike dan wel een zelfmoordaanslag plaats.”

Hij ageert tegen die cyclus van terreur en contraterreur: „Denk aan al het geld dat in de veiligheidsindustrie en de oorlogen is gepompt. Landschappen zijn verwoest, steden onherkenbaar veranderd door veiligheidsmaatregelen. En dan de slachtoffers: de doden en gewonden, die jaren voortleven met trauma. In Sri Lanka heeft iedereen wel een verhaal over de zelfmoordterreur in de burgeroorlog. Dat komt nu weer boven.”

Hebben de zelfmoordterroristen die u onderzocht iets gemeen? Wat is hun drijfveer ?

„Groepsdynamiek is cruciaal. Vrijwel elke dader heeft een groep nodig onder wiens vlag hij of zij zichzelf opblaast. Die propageert martelaarschap. De overtuiging is: je geeft jezelf op om bij te dragen aan een religieuze of nationalistische utopie, al zul je zelf daarin niet meer leven.

„Maar we moeten de nuance niet kwijtraken, het is een complex fenomeen. Voor elke dader geldt een unieke combinatie van omstandigheden. Ongetwijfeld zien zij hun daad als iets nobels, de opoffering voor een betere wereld. Dat getuigt van een soort arrogantie, een diep egocentrisme.”

Is een hoog aantal willekeurige slachtoffers een doel op zich?

„Er zijn altijd omstanders die gevaar lopen, maar de burger als doelwit is een keerpunt in de evolutie van de zelfmoordterrorist. Het Palestijnse Hamas was de eerste club die zelfmoordaanslagen niet richtte op overheidsmedewerkers of de staat, maar op gewone burgers in Israël. Daar vloeiden de aanvallen van al-Qaeda op burgers in Manhattan uit voort. Met de war on terror begon ook het herhaaldelijke plegen van zelfmoordaanslagen bínnen de islam, gericht op burgers die een ander geloof aanhangen. In Irak werden bijvoorbeeld shi’itische moslims en moskeeën doelwit.

Lees ook: Aanslagen verstoren wankel etnisch en religieus evenwicht in Sri Lanka

„De Amerikaanse oorlogen in het Midden-Oosten gaven weer aanleiding tot de oprichting van IS. Anders dan al-Qaeda gelooft IS fundamenteel in de apocalyps: de wereld moet eindigen om het leven in hun utopie te laten beginnen. In het donkerste uur zien zij de overwinning.”

Verwacht u meer aanslagen in Zuid-Azië?

„Wanneer een nieuwe groep opkomt die bereid is tot zelfmoordaanslagen, volgen vaak meerdere acties. IS manifesteerde zich niet eerder in Sri Lanka. Mogelijk zijn daar nu veel nieuwe rekruten die ‘eager’ zijn. Het aantal aanslagen per regio vermindert op een gegeven moment ook weer - zelfmoordterroristen kun je maar eenmalig inzetten, natuurlijk. Maar zolang de oorlog tegen terreur doorgaat, blijven deze zelfmoordaanslagen gebeuren. De daders blijven op zoek naar het volgende doelwit.”