Recensie

Recensie Beeldende kunst

Elegante Madonna’s van Leonardo’s leermeester Verrocchio

    • Bram de Klerck

Recensie Een groot overzicht van beeldhouwer en schilder Verrocchio toont hem als de spil van het kunstleven in het Florence van de tweede helft van de vijftiende eeuw.

Marmeren buste van Verrocchio
Marmeren buste van Verrocchio PALERMO ROBERTO

De zestiende-eeuwse kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari deelde een gemene klap uit. Meteen in de eerste alinea van de levensbeschrijving van beeldhouwer en schilder Andrea del Verrocchio (ca. 1435-1488), stelt de schrijver dat deze „een enigszins stroeve, moeizame stijl” bezat. Een zeker gebrek aan natuurlijke aanleg zou Verrocchio compenseren door „onverdroten studie”: hij moest er echt zijn best voor doen. Overduidelijk liet Vasari zijn oordeel, zo’n driekwart eeuw na het overlijden van de kunstenaar, kleuren door zijn eigen mateloze bewondering voor kunstenaars die na Verrocchio kwamen. Vooral diens leerling Leonardo da Vinci, die hij nu juist wel prees om zijn vanzelfsprekende talent, vormde voor hem een lichtend voorbeeld.

Opgeleid als edelsmid

Hoewel Vasari verder in lovende bewoordingen over Verrocchio schreef, lijkt zijn negatieve opmaat diens reputatie behoorlijk te hebben verknoeid. Dat is tenminste een verklaring die de organisatoren van de Verrocchio-expositie in Palazzo Strozzi in Florence geven voor het lange uitblijven van dit grote overzicht. Verrocchio, die was opgeleid als edelsmid, beelden maakte in marmer, hout en terracotta, prachtig kon tekenen en meer dan bekwaam schilderen, wordt nu gepresenteerd als de spil van het artistieke leven in het Florence van de periode tussen 1460 en 1490.

Deze opzet brengt met zich mee dat ongeveer een kwart van de circa 120 getoonde werken van de hand van de meester zelf is, en de rest stamt van leermeesters, leerlingen en andere vaak beroemde tijdgenoten. Grote, onverplaatsbare werken ontbreken, zoals Verrocchio’s Medici-graftombe van porfier, natuursteen, in de kerk van San Lorenzo en het reusachtige bronzen ruiterstandbeeld van Bartolommeo Colleoni in Venetië. Maar de expositie, die later dit jaar te zien zal zijn in Washington, biedt een uitgelezen keuze van kleinere werken, afkomstig uit een groot aantal collecties in Italië en daarbuiten.

Glibbervis in de armen

Andrea del Verrocchio, Gevleugelde jongen met dolfijn (‘Glibbervis’), 1470-1475 Foto Museo di Palazzo Vecchio

Publiekslieveling is het ondeugend glimlachende, gevleugelde jongentje van brons, dat balancerend op een been een grote glibbervis in zijn armen klemt. Normaal staat het beeld op de fontein in de binnenplaats van het Palazzo Vecchio. Beeldschone marmeren busteportretten van jonge vrouwen contrasteren met reliëfs van vastberaden ogende antieke krijgers en profil, met op hun hoofden fantasiehelmen. Geschilderde voorstellingen van ingetogen, elegant geschilderde Madonna’s en andere religieuze thema’s door navolgers zoals Botticelli, Perugino en Ghirlandaio getuigen van Verrocchio’s voorbeelden die ernaast hangen.

Madonna met kind van Verrocchio Palazzo Strozzi

En vele tekeningen van de hand van de meester en van zijn leerlingen laten iets zien van de atelierpraktijk in het vijftiende-eeuwse Florence. Nauwkeurig werden bijvoorbeeld figuren en hoofden getekend die soms terugkomen in beelden en schilderijen. Fascinerend zijn vooral tekeningen van losse gewaden, kennelijk over ledenpoppen gedrapeerd om de natuurlijke plooival te bestuderen.

Studies van Leonardo

Lees de reportage: Een blik in het landhuis waar Leonardo da Vinci zijn laatste jaren doorbracht

Tot de aantrekkelijkste in die laatste categorie behoren enkele bladen van de hand van Leonardo da Vinci. In de laatste zaal van de expositie worden ze gecombineerd met een circa 50 cm hoog terracotta beeld van een zittende Maria met het Christuskind. Het wordt traditioneel toegeschreven aan Antonio Rosselino, maar, op grond van de plooival en de, met weinig tijdgenoten vergelijkbare, liefelijk glimlachende gezichten, wordt hier geopperd dat het een vroeg werk van Leonardo zou zijn. Zo steelt Leonardo, met zijn ogenschijnlijk moeiteloze stijl, toch nog de show.

Leonardo da Vinci, Drapering voor een knielende persoon (1470-1475) Foto Michel Urtado/ Musée du Louvre