De oligarch achter Oekraïnes president

Ihor Kolomoisky De nieuwe president van Oekraïne voerde campagne tegen corruptie. Maar zijn banden met oligarch Ihor Kolomoisky zijn erg nauw.

Oekraïnes machtigste zakenman: Ihor Kolomoisky, op een foto uit 2014.
Oekraïnes machtigste zakenman: Ihor Kolomoisky, op een foto uit 2014. Foto Markiv Mykhailo / HH

Met de verkiezing, afgelopen zondag, van acteur Volodymyr Zelensky tot president van Oekraïne lijkt de televisiewereld werkelijkheid te worden. Een dag na zijn monsterzege – ruim 75 procent van de kiezers verkoos hem boven zittend president Porosjenko – ontving Zelensky de felicitaties van Angela Merkel. Dat leidde tot hilariteit onder de fans van de populaire tv-serie Dienaar van het volk, waarin Zelensky een eenvoudige geschiedenisleraar speelt die het schopt tot president. In die serie zat een scène waarin Merkel hem opbelt met de heuglijke boodschap dat zijn land lid mag worden van de Europese Unie. Als een uitgelaten Zelensky haar bedankt ‘namens alle Oekraïeners’, blijkt dat Merkel zich vergist: ze dacht dat ze de president van Montenegro aan de lijn had. Foutje.

Oekraïeners kunnen de komende maanden vast nog vaker smullen van momenten waarin fictie en werkelijkheid naadloos in elkaar over lopen. Maar voor Zelensky breekt een zware tijd aan. De 41-jarige lolbroek moet een solide partij bouwen die kan meedingen in de parlementsverkiezingen van dit najaar. Tegelijk moet hij een begin maken met het vervullen van zijn verkiezingsbeloftes: de oorlog met Rusland beslechten en korte metten maken met de corruptie in het land.

De eerste horde diende zich deze week al aan. De Russische president Poetin weigerde Zelensky te feliciteren met zijn overwinning, een houding die weinig goeds belooft voor het vastgelopen vredesproces in de Donbas. Zelensky’s geloofwaardigheid hangt evenwel vooral aan die tweede belofte: breken met de endemische corruptie van de elites.

Dat is geen sinecure. Want hoewel de komiek zich voor Oekraïense kiezers overtuigend wist te profileren als onafhankelijke outsider, leunde zijn campagne zwaar op Oekraïnes machtigste zakenman: Ihor Kolomoisky.

Hoewel beiden volhouden dat hun relatie puur zakelijk is, bleek hun band de kandidaat geen windeieren te leggen. Als eigenaar van de Oekraïense televisiezender 1+1 liet Kolomoisky Zelensky’s kolderieke campagne op prime time uitzenden en verschafte hem zo een miljoenenpubliek. De zender zou, aldus nieuwssite Politico, ook de logistiek en veiligheid rond Zelensky’s campagne hebben geregeld.

Oekraïense journalisten ontdekten vervolgens dat Kolomoisky zijn huisadvocaat aan Zelensky had uitgeleend als juridisch adviseur – heel handig toen Zelensky’s tv-team in campagnetijd onder vuur kwam wegens vermeend misbuik van subsidies.

Zelensky verweerde zich door te stellen dat de jurist een ‘oude vriend’ was. Hierna bleek dat de acteur de afgelopen twee jaar maar liefst veertien keer naar Genève en Tel Aviv was gereisd, waar Kolomoisky – mecenas van de Joods-Oekraïens gemeenschap – de laatste jaren in ballingschap verbleef, ver weg van Oekraïense wetshandhavers.

Verachting

Zijn pact met Kolomoisky brengt de nieuwe president in een lastig parket. De oligarch met zijn vriendelijke voorkomen vertegenwoordigt alles waar de komiek zich juist van distantieert: de corruptie en het gegraai van de elites, hun verachting voor gewone Oekraïeners.

Kolomoisky draait al twee decennia mee op het Oekraïense politieke toneel. Vanaf de jaren negentig maakte hij naam als ondernemer in tal van sectoren. Later sloeg hij een gouden slag met de oprichting van een bank. Deze PrivatBank groeide uit tot belangrijkste spaarbank van het land.

De laatste jaren bouwde Kolomoisky aan een politieke carrière. Hij werd gouverneur van zijn thuisstad Dnipro (tot 2016 Dnipropetrovsk geheten). In 2015 veegden Kolomoisky’s privémilities pro-Russische separatisten de stad uit – een daad waarmee hij alom lof oogstte. Porosjenko zette hem uit zijn functie, tot woede van de oligarch.

Kolomoisky is sinds 2016 hoofdrolspeler in een vermeende miljardenfraude rond PrivatBank. Bank en eigenaren worden ervan verdacht gedurende een periode van 10 jaar ruim 5 miljard euro te hebben weggesluisd via een dochter op Cyprus. De constructie kon verborgen blijven doordat de Centrale Bank van Oekraïne naliet de Cypriotische tak van PrivatBank als buitenlandse vestiging aan te merken.

„Dit betekende dat officials nooit ontdekten dat bedragen die naar Cyprus werden overgemaakt, Oekraïne verlieten”, zo luidde de conclusie van onderzoeksplatform Organised Crime and Corruption Project, dat afgelopen week een onderzoek publiceerde naar de zaak. Eenmaal in Cyprus werden de bedragen doorgestuurd naar rekeningen in Oostenrijk, Luxemburg en Letland.

Nadat de misstanden aan het licht waren gekomen, besloot president Porosjenko eind 2016 PrivatBank te nationaliseren. Dit opnieuw tot woede van Kolomoisky, die de onteigening aanvocht met een rechtszaak. Met succes, zo bleek vorige week. Drie dagen voor de verkiezingen gaf een rechtbank de tycoon gelijk: de bank had nooit genationaliseerd mogen worden.

De uitspraak leidt nu tot een ingewikkelde patstelling. Kolomoisky kondigde na Zelensky’s overwinning aan naar Oekraïne terug te zullen keren. Daar zal hij ‘zijn’ bank opeisen. De Centrale Bank van Oekraïne stelt dat teruggave onmogelijk is, verliezer Porosjenko heeft het nakijken.

En president Zelensky? Voor zijn kiezers blijft hij de vrolijke geschiedenisleraar van tv, die het land zal redden uit de greep van corruptie. Nu moet hij laten zien dat hij ook buiten de studio is opgewassen tegen die taak. In een interview met Kolomoisky’s eigen tv-kanaal 1+1 zei Zelensky alles te doen om ‘stabiliteit’ te brengen binnen PrivatBank. Ten faveure van wie liet hij in het midden. Tot nog toe wist de komiek zich uit hachelijke situaties te redden met grappen en grollen. Nu is acteren voor Zelensky niet meer genoeg en zal hij ook moeten handelen.