Magistraten hopen dat rapport-Fokkens tot grote schoonmaak bij OM leidt

Openbaar Ministerie Het langverwachte rapport van de commissie-Fokkens naar schendingen van integriteit bij het OM kan tot een stevige ingreep leiden.

Jan Watse Fokkens leidde het onderzoek naar verzwegen relaties en incidenten in de top van het OM.
Jan Watse Fokkens leidde het onderzoek naar verzwegen relaties en incidenten in de top van het OM. Foto Phil Nijhuis

„Vervelend”, schrijft het college van procureurs-generaal op het eigen intranet, dat het gebeurt „op een dag die voor veel collega’s in de vakantieperiode valt.” Maar nu het onderzoek van de commisie-Fokkens naar „spanningen in de top” en integriteitsschendingen in de eigen organisatie gereed is, wil de leiding van het Openbaar Ministerie „niet langer wachten met de presentatie van het rapport”. Donderdag worden de bevindingen openbaar van het onderzoek naar verzwegen relaties tussen magistraten en plotselinge overplaatsingen. En OM-baas Gerrit van der Burg zal bekendmaken welke maatregelen hij gaat treffen.

Niet eerder hebben rechtsgeleerde buitenstaanders zo grondig onderzoek gedaan naar het OM. Zo’n vijftig personen werden gehoord. Er is een meldpunt voor klokkenluiders geopend. Het onderzoek duurde twee keer zo lang als gepland. Naar het resultaat wordt binnen het OM reikhalzend uitgezien. Het gesodemieter, zo is het algemeen gevoelen, heeft veel te lang geduurd.

Lees ook: Onderzoek naar top OM heeft moddergevecht veroorzaakt

Bijna een jaar geleden werd de commissie onder leiding van voormalig procureur-generaal bij de Hoge Raad Jan Watse Fokkens door het OM ingesteld. Aanleiding waren publicaties in NRC over een verziekte sfeer in de top van de organisatie. De verhoudingen raakten verstoord vanwege affectieve relaties die OM-topman Marc van Nimwegen de afgelopen jaren heeft onderhouden met ondergeschikte collega’s. De onderzoekscommissie kreeg als opdracht „een feitenonderzoek te doen naar de besluitvorming rond de benoeming van toenmalig procureur-generaal Marc van Nimwegen tot hoofdofficier van justitie in Rotterdam in 2014”.

Hoofdofficier van justitie Marc van Nimwegen maakt bezwaar tegen het onderzoek naar zijn liefdesleven. Foto Bas Czerwinski /ANP

Relatie met een ondergeschikte

De commissie moest ook bekijken of het klopt dat Van Nimwegen jarenlang gezwegen heeft over zijn intieme relatie met de door hem tot hoofdofficier van justitie van het functioneel parket benoemde Marianne Bloos.

Procureur-generaal Van Nimwegen werd in het voorjaar van 2014 plotsklaps benoemd tot hoofdofficier van justitie in Rotterdam, een lagere rang. In één weekend werden door toenmalig OM-baas Herman Bolhaar twee topmagistraten op een andere post gezet om ruimte voor Van Nimwegen te maken. Dit gebeurde na vragen van NRC over de relatie tussen Van Nimwegen en Bloos. De Gedragscode Integriteit Rijk eist dat een relatie met een ondergeschikte wordt gemeld. Bolhaar, Van Nimwegen en Bloos ontkenden dat er zo’n verhouding was. De overplaatsingen waren volgens Bolhaar toeval.

Klokkenluiders vertelden NRC dat de overplaatsing gebeurde op last van het ministerie van Veiligheid en Justitie. De departementale top maakte zich zorgen over gedragingen binnen het OM, waar Van Nimwegen als de facto baas gold en niemand hem durfde tegen te spreken.

In 2018 raakte de sfeer bij het OM verder verziekt. Heleen Rutgers werd benoemd tot hoofdofficier van justitie in Oost-Brabant. Ook met haar had Van Nimwegen eerder een langdurige relatie. Toen NRC in mei 2018 voor het eerst hierover publiceerde, besloot het college van procureurs-generaal – nu onder leiding van Gerrit van der Burg – tot het onderzoek van de commissie-Fokkens.


Sjoemelen met dienstreizen

Het werk van Fokkens werd verder uitgebreid toen bekend werd dat het OM onder het bewind van procureur-generaal Van Nimwegen jarenlang zaken deed met het bedrijf Hireserve van de zus en zwager van Van Nimwegen. Er werden zonder aanbesteding opdrachten verstrekt aan het softwarebedrijf. Grote vraag is nu of Fokkens zich beperkt tot een oordeel over deze incidenten en verwante kwesties zoals het sjoemelen met dienstreizen en het inschakelen van chauffeurs voor ontmoetingen in hotels? Of gaat de commissie zich ook uitlaten over de organisatiecultuur waarin dit kon gebeuren? Neemt het college alleen disciplinaire maatregelen tegen de direct betrokkenen die al een jaar met buitengewoon verlof zijn? Of komt minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) in actie en reorganiseert hij de leiding van het OM door mensen van buiten te benoemen?

Marianne Bloos werd door Van Nimwegen tot hoofdofficier van justitie van het funtioneel parket benoemd. foto Bart Maat /ANP

De vakbond van magistraten, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR), dringt er bij het college op aan zich niet te beperken tot eventuele maatregelen tegen magistraten die jokten over een relatie. De NVvR hoopt dat Fokkens „in brede zin kernwaarden adresseert”, schrijft vicevoorzitter van de NVvR en officier van justitie Rickert Ahling aan alle leden. „Wij staan voor een integere organisatie, een veilige werksfeer en voor het gezag van de officier van justitie als essentieel onderdeel van onze rechtsstaat”.

Ook Kitty Nooy, acht jaar lang portefeuillehouder integriteit bij het OM, hoopt dat het rapport-Fokkens leidt tot een breder debat over de cultuur van de eigen organisatie. Na haar vertrek bij het OM in november vorig jaar zei ze in het personeelsblad dat veel collega’s „bang zijn voor hun baan, bang dat eerlijkheid hun carrière schaadt”. Als collega’s elkaar niet durven aanspreken leidt dit volgens Nooy tot niet-integer gedrag.

Marc van Nimwegen verzet zich tegen openbaarmaking van het rapport-Fokkens. In december diende hij een klacht in bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Volgens zijn advocaat Robert Hein Broekhuijsen is het niet toegestaan dat informatie werd verzameld over het seksuele gedrag van zijn cliënt. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft nog niet beslist over de klacht.

OM-baas Van der Burg zal donderdag zijn reactie op het onderzoek bekendmaken. Zijn toespraak zal voor het personeel op alle parketten via een livestream te volgen zijn.