Recensie

Recensie Beeldende kunst

Het blijft moeilijk: een expositie maken met blote kunst

Exposities over naakt Als naaktheid gaat om vrijheid en zelfbewustzijn, waarom is blootkunst dan vooral erotisch? Twee exposities, in Oss en Enschede, gaan totaal verschillend om met kledingloze kunst.

Terry Rogers, The Palace of Automorphic Delights (2009)
Terry Rogers, The Palace of Automorphic Delights (2009) Foto The Ella , Aedan - Darya Collection

In een tijd dat sint Franciscus nog niet heilig was, had hij volgens de verhalen eens een grote ruzie met zijn vader. Hij zou zijn vaders dure stoffen hebben verkocht om de restauratie van een vervallen kerkje te betalen, nadat hij daar was toegesproken door een stem vanaf het kruis. Woedend was vader, een rechtszaak volgde en escaleerde. Daar trok Franciscus zijn kleren uit, en plein public, waarop de bisschop toeschoot en hem een mantel omdeed. Voor de omstanders was het duidelijk: Franciscus behoorde niet langer zijn aardse maar zijn hemelse vader toe.

Goede truc van Franciscus, dat uitkleden. Naakt was hij kwetsbaar, maar door dat te durven, toonde hij vooral kracht. Naaktheid kan een argument onderstrepen, zoals ook activisten van Femen en Peta zich ontbloten. In India zijn vrouwen naakt de straat op gegaan om te demonstreren tegen verkrachtingen. Zonder wapens om zich te verdedigen, gebruiken ze hun naakte lichaam als oproep tot rechtvaardigheid. Ze veranderen hun lijf in een object en de hele wereld begrijpt wat ze willen zeggen.

De overredingskracht van naakt kan religieus zijn (zijn heiligverklaring legde Franciscus geen windeieren) of politiek. Michelangelo’s sculptuur van de naakte David ontroerde de Florentijners destijds: de underdog tegen Goliath, zoals Florence tegen andere staten. Je blootgeven is dapper. Het betekent dat je niets te verbergen hebt. Het is ook een omkering van dingen: je hoort je in deze wereld te kleden. Wil je die op zijn kop zetten, kleed je dan uit.

G.H. Breitner, Naakt (ca. 1889-1915) Foto Dordrechts Museum

Met of zonder

Zo kleven al sinds de Venus van Willendorf en Boeddha talloze betekenissen aan naakt. Vanaf de late Middeleeuwen mocht de mens, die immers naar Gods evenbeeld was geschapen, in de westerse kunst afgebeeld worden, al werd vooral Zijn mensenzoon naakt getoond. Gelovigen putten troost uit het lichamelijk lijden van Christus, die dan ook een grote rol speelt in de expositie De Naakte Waarheid in Enschede. Dat is een van maar liefst drie recente Nederlandse tentoonstellingen over bloot en naakt. Museum Kranenburgh in Bergen begon, met hedendaagse kunst en design onder de onomwonden titel Bloot. Museum Jan Cunen in Oss zet 19de- en vroeg 20ste-eeuwse schilderijen naast hedendaagse kunstenaars in Naakt of Bloot? En, iets verder weg, is in de Royal Academy in Londen een expositie over naakt uit de Renaissance.

Lees de recensie van Bloot: In verwarring over de naakte waarheid

Die periode is ook in Enschede van belang. In de Renaissance bloeide met het humanisme een zelfbewustzijn dat door de mens belichaamd werd – belichaming, mensbeeld, dat kan met of zonder kleren. In Enschede is het werkelijke thema dan ook niet bijvoorbeeld ‘lust’, zoals bij veel blootplaatjes van nu, maar de Europese identiteitsgeschiedenis. Het levert indrukwekkende zalen op vol intelligente verbanden, ook als in de 18de eeuw de Verlichting opkomt en de mens nog meer heerser over zijn bestaan wordt – en blijft. Zie bijvoorbeeld een ontbloot zelfportret van Carel Willink als prediker uit 1937: hierin toont de kunstenaar zichzelf als gids in het leven, sacraal naakt zoals Christus – geen onvoordelige vergelijking voor de kunstenaar.

Carel Willink, De prediker (1937) Foto Centraal Museum, Utrecht

Via die vleesgeworden macht over het leven belandt de tentoonstelling in een onverschillige 20ste eeuw. God is dood, lang leve de vrijheid, consumptie, seks, who cares. Aandachtsgeile naaktselfies (Heleen van Royen) en plasseks (Andres Serrano) illustreren een tijdperk van een hedonistisch egoïsme dat niet meer is opgehouden.

Kijkobjecten

Maar, vertel die verhalen maar eens met kunst. Dat is lastig. Want kunst draait om kijken. En naakt zijn is iets anders dan het kijken naar een naakte ander. Dat probleem merk je bij de tentoonstelling in Oss. Het brengt de kunst van rond 1900 met als thema naakt (een natuurlijke staat) versus bloot (ontkleed, erotisch). Maar hier springt iets anders in het oog. De vrouwen op de schilderijen zijn kijkobjecten, ongeacht of ze nou naakt of bloot zijn. In beide gevallen zijn ze anoniem, hun karakters of talenten niet relevant. Zelfs al wordt zo’n vrouw gepromoveerd tot muze of personificatie, ook dan is ze een naamloos lichaam. De reden dat personificaties zelden mannelijk zijn, is omdat een beeltenis van een man als portret geldt. Zijn identiteit doet ertoe. Je vraagt je af of naakt versus bloot hier de echte kwestie is, of dat het museum dieper had moeten graven.

Ernst Heckel, Szene am Meer (1912) Foto Von der Heydt Museum, Wuppertal

Kunst en kijken maakt passief, erotiseert. In die zin staat blootkunst haaks op het emancipatoire vrijheidsgevoel dat bloot eigen is (denk nudisme, ook een thema in Enschede). Is het dan beter om de modellen van dat voyeuristische lot te ontheffen en ons puur op de geslachtsdelen te richten? Dat deed Bloot in Bergen, met vulva’s en penissen alsof het bloemstillevens zijn. Meer penissen zelfs, die anatomisch immers al wat gemakkelijk los te koppelen zijn.

Bloot was samengesteld door Thomas Widdershoven van ontwerpbureau Thonik, dat al eens een spraakmakend spotje maakte voor de SP waarin een bejaarde dame zich uitkleedde voor de camera als protest tegen hoe de zorg is uitgekleed. Bloot is een metafoor voor afpellen, inclusief bloot dat niet aan het schoonheidsideaal voldoet. Ook kunst rekt, net als zeepmerk Dove, die idealen graag op. In alle drie de exposities laat de hedendaagse kunst zien dat elke huid mooi kan zijn. Die emancipatoire functie maakt blootkunst moreel lovenswaardig, terwijl het toch stout genoeg klinkt om museumbezoekers te lokken – je voelt dat pr-motieven een rol speelden. Sex sells, bloot ook. Maar in dat geval had Franciscus vast zijn kleren aangehouden.

Allen Jones, Chair (1969) Foto Tate, Londen

Want maak je een tentoonstelling om pr-redenen of om de inhoud? Oss voelt giechelig (tepelvormige gebakjes in het museumrestaurant) maar Enschede bewijst dat ook blootkunst (waarin toch de blik overheerst) gelaagde verhalen oplevert. Naaktheid is er een ode aan de mens. Het gaat om het verlangen naar zelfbewustzijn, spiritualiteit, natuur. Allerlei bewegingen die ertoe hebben geleid dat de mens het paradijs op eigen kompas is gaan zoeken. Dat alles wetende, kun je bloot in onze mediacultuur beter duiden. Maar dan moet je goed kijken. Voorbij de blote huid.