Opinie

Zelensky strooit zand in de Russische propaganda

Oekraïne Met de verkiezing van de Joodse en Russischtalige Zelensky als president laten Oekraïners zien dat ze niet geloven in het beeld dat Moskou van het buurland schildert, schrijft .

Volodymyr Zelensky verlaat het stemhokje, nadat hij op zondag 21 april zijn stem heeft uitgebracht tijdens de tweede ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen
Volodymyr Zelensky verlaat het stemhokje, nadat hij op zondag 21 april zijn stem heeft uitgebracht tijdens de tweede ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen Foto Genya Savilov/AFP

De man die het Oekraïense establishment op zijn grondvesten laat schudden is een televisiekomiek met nul politieke ervaring – opzienbarend. Maar de onstuitbare opkomst van Volodymyr Zelensky, die zondag met een overweldigende meerderheid van 73 procent de tweede ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen won, heeft nog meer kanten: ten eerste is Zelensky uitdrukkelijk Russischtalig en ten tweede is hij van Joodse afkomst. En dat terwijl de Russische propagandamachine Oekraïne al jaren afschildert als een fascistisch land dat minderheden als tweederangs burgers behandelt. Dankzij Zelensky’s overwinning is dat beeld in één klap ontkracht.

Even terugspoelen. In februari 2014 brachten de pro-westerse Maidanprotesten president Janoekovitsj ten val. Moskou kon zich niet verzoenen met de nieuwe koers van Kiev en annexeerde pardoes de Krim. Tegelijkertijd begon het een propagandaoffensief om de Russischtalige bevolking in Oost-Oekraïne op te zetten tegen het nieuwe bewind. Vierentwintig uur per dag berichtten de Russische media dat een ‘fascistische junta’ de macht had gegrepen die een ‘genocide’ op Russischtalige Oekraïners beraamde. Ze tapten uit een oud vaatje: al in de Sovjettijd werd de Oekraïense onafhankelijkheidsbeweging verketterd als fascistisch, omdat een deel van de Oekraïense nationalisten tijdens de Tweede Wereldoorlog had gecollaboreerd met de nazi’s.

Ruwe middelen

Inmiddels voert Rusland al vijf jaar een hybride oorlog tegen Oekraïne, waarin desinformatie een even grote rol speelt als conventionele militaire tactieken. De ‘fascismemythe’ is bedoeld om de legitimiteit van de Oekraïense regering aan te tasten, zowel in Oekraïne als in het westen. Ruwe middelen worden daarbij niet geschuwd: vorig jaar staken drie Poolse rechts-extremisten met Russische banden een Hongaars cultureel centrum in de Oekraïense regio Transkarpatië in brand, met de bedoeling de aanval op Oekraïense nationalisten af te schuiven. In een verwaterde vorm had de Russische propaganda ook effect in Nederland. Zo publiceerde De Correspondent in 2017 een artikelenreeks over de vermeende opkomst van het ‘neofascisme’ in Oekraïne.

Lees ook: ‘Oekraïnes bestemming is het Westen’, zeggen ze in Odessa

Het lastige is: de Russische desinformatie is niet volledig feitenvrij. Rechts-extremisme vormt wel degelijk een probleem in Oekraïne, zeker onder veteranen die terugkeren van het front. En afzwaaiend president Petro Porosjenko voer de afgelopen jaren een gaandeweg nationalistischer koers, waarin onder andere de Oekraïense vrijheidsstrijder/collaborateur Stepan Bandera op een voetstuk werd gehesen. Maar het is creatief shoppen uit de feiten: dat extreem-rechts bij de parlementsverkiezingen van 2014 niet eens de kiesdrempel haalde, werd genegeerd. Dat Oekraïne sinds 2016 een openlijk Joodse premier heeft ook.

Zo heeft de Russische propagandamachine met een mengsel van leugens en verdraaide feiten een beeld van Oekraïne als fascistisch land geconstrueerd. Een beeld dat weinig overeenkomsten had met de werkelijkheid, maar toch moeilijk te weerleggen was. Tot de verkiezingen van afgelopen zondag.

Joods als non-issue

Met Zelensky komt een Russischtalige president aan de macht die weliswaar Oekraïens heeft geleerd om de politiek in te gaan, maar zijn moedertaal niet verloochent. En onder Zelensky wordt Oekraïne naast Israël het enige land met een Joodse president én premier.

De Israëlische krant Haaretz besteedde uitgebreid aandacht aan Zelensky’s overwinning en vooral aan het feit dat zijn Joodse achtergrond een absoluut non-issue was tijdens de campagne. Zelensky noch zijn tegenstanders maakten er een punt van. In de woorden van journalist Sam Sokol: „[…] het vrijwel volledige gebrek aan aandacht voor zijn joodsheid onder etnische Oekraïners geldt als een goed teken – een teken dat het diepgewortelde antisemitisme uit het verleden in hedendaags Oekraïne aan het wegsterven is.”

Dat betekent niet dat Oekraïne geen probleem heeft met extreem-rechts, zoals ook veel andere landen in de regio. Maar het laat wel zien dat het overgrote deel van de Oekraïners geen boodschap heeft aan het overdreven nationalisme van Porosjenko, laat staan het rechts-extremistische gedachtengoed. Daar hebben ze met de presidentsverkiezingen mee afgerekend. De democratie heeft kortom haar werk gedaan.

Mild over Moskou

Zelensky’s tegenstanders in Oekraïne vrezen dat hij een milde houding zal aannemen tegenover Moskou, al zijn daar weinig aanwijzingen voor. Integendeel: Zelensky kan het Moskou nog flink lastig maken. Als een jonge, energieke president steekt hij hel af tegen het bejaarde regime van president Vladimir Poetin, dat Rusland stevig in de greep heeft maar een dalende populariteit vertoont.

Lees ook: Komiek Zelensky rekent af met de oude elite in Oekraïne

De morsige Porosjenko was een makkelijk doelwit van spot, maar nu de man op democratische wijze is weggezet, zou dat weleens als voorbeeld kunnen dienen voor de Russische kiezers. De Russische propagandamachine draait dan ook al op volle toeren om de Oekraïense democratie in diskrediet te brengen. Zelensky wordt nog voor zijn inauguratie weggezet als zwak en incompetent.

Het is overigens heel goed mogelijk dat de politiek onervaren komiek inderdaad weinig voor elkaar zal krijgen. Hij moet eerst de parlementsverkiezingen later dit jaar zien te winnen – zonder meerderheid in het parlement is hij vleugellam. En dan is er nog het risico dat zijn presidentschap gedomineerd zal worden door zijn belangerijkste sponsor – de oligarch Ichor Kolomojski.

Maar het doet allemaal weinig af aan de betekenis van zijn overwinning. Met Zelensky neemt Oekraïne afscheid van de nationalistische koers en kan de mythe van opkomend fascisme definitief in de prullenbak. De Russische propagandamakers zullen flink aan de bak moeten.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.