Opinie

    • Peter de Bruijn

Iedereen is een loser of superheld

De strekking van superheldenfilms is steeds: ook jij kunt een superheld zijn. Wie het leven uitroept tot een ‘project’ loopt het risico dat het project ook kan mislukken.

Wat wil je zijn? Superheld of loser? Verhalen over superhelden gaan van oudsher over ‘empowerment’ en geloven in jezelf. Superman is het oer-personage van het genre met zijn dubbele bestaan als Man van Staal en de bebrilde, onhandige verslaggever Clark Kent. Hij leeft tegelijk in een mythische wereld waarin hij almachtig is en in een prozaïsche, alledaagse werkelijkheid. Juist dat maakt Superman als personage aantrekkelijk. De nieuwe Hercules kan ook een gewone man zijn.

Stan Lee ging in de jaren zestig nog een stap verder door zijn superhelden nog meer menselijke, alledaagse trekken te geven. Dat geldt in de eerste plaats voor Spider-man: Peter Parker is een tiener met alle bijbehorende puberproblemen, die toch een heroïsch tweede leven leidt als Spider-man.

De strekking is steeds: ook jij kunt een superheld zijn. Die boodschap vindt in onze tijd van persoonlijke ontwikkeling, zelfontplooiing en ‘personal branding’ maximaal gehoor. Dat was zo ongeveer het mantra van Michelle Obama tijdens haar recente promotiebezoek aan Nederland: durf de beste versie van jezelf te zijn, geloof in jezelf, laat je door niets en niemand tegenhouden. Alles komt aan op de veerkracht en de zelfredzaamheid van het individu. Geen ambitie is ooit te groot. Wees je eigen superheld.

Die impliciete boodschap is ook terug te vinden in Captain Marvel, een recente film. Brie Larsson speelt een jonge vrouw die aanvankelijk niet weet wie ze is en waar ze vandaan komt. Maar gaandeweg herstelt ze het contact met haar authentieke zelf, leert ze te vertrouwen op haar eigen emoties en ontdekt zo de krachten die haar onoverwinnelijk maken.

Wie het leven op zo’n manier uitroept tot een ‘project’ loopt natuurlijk een flink risico dat het project ook kan mislukken. Eigenlijk zijn superheldenfilms op drie manieren te interpreteren: daar vliegt een superheld door de lucht, die me komt redden (passieve interpretatie). Als een superheld over zoveel krachten beschikt, heb ik die verborgen kracht misschien ook wel (activerende interpretatie). Of: misschien heb ik ook wel een superkracht, maar waarom doe ik er dan zo weinig mee en waarom lukt bij mij nooit iets (frustrerende interpretatie).

Eigenlijk is die frustratie al van tevoren ingebouwd. Met de levensfilosofie van een superheld krijgen mensen elk falen automatisch zelf in de schoenen geschoven. Dan zal het wel gelegen hebben aan hun gebrekkige doorzettingsvermogen en hun ‘negatieve zelfbeeld’. Dat zijn doodzonden.

Wilskracht kan een mens een eind op weg helpen, maar is toch ook weer niet zo zaligmakend als in het universum van superhelden. Heel weinig mensen slagen erin om altijd de beste versie van zichzelf te zijn, maar dat wordt pas een probleem als dat de norm is, die mensen zichzelf en anderen opleggen. Al die nadruk op ‘empowerment’ bij superhelden en andere beroemdheden is niet alleen maar heilzaam. Het leven hoeft helemaal geen project te zijn dat met verbeten ambitie tot een daverend succes moet leiden – liever niet eigenlijk.

Peter de Bruijn is filmrecensent.